Luật Tòa án chuyên biệt: Bước ngoặt cho Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam

Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế (IFC) được xem là bước tiến thể chế quan trọng, lần đầu tiên thiết lập một cơ chế tài phán riêng cho các tranh chấp tài chính – thương mại mang tính toàn cầu. Đạo luật này được xây dựng trên cơ sở chủ trương của Đảng và định hướng lập pháp của Quốc hội Việt Nam, đặc biệt gắn với Nghị quyết số 222/2025/QH15 về thành lập Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam.

Sự cần thiết của Tòa án chuyên biệt tại IFC

Sự cần thiết của Tòa án chuyên biệt tại IFC

Tính chất phức tạp của các giao dịch tài chính xuyên biên giới

Đa tầng pháp luật và xung đột pháp lý

Các giao dịch tài chính quốc tế thường chịu sự điều chỉnh đồng thời của:

• Pháp luật quốc gia nơi giao dịch phát sinh
• Luật điều chỉnh hợp đồng (có thể là luật nước ngoài)
• Điều ước quốc tế hoặc thông lệ thương mại

Điều này dẫn đến nguy cơ xung đột pháp luật, đòi hỏi cơ quan xét xử phải có năng lực giải thích và áp dụng các hệ thống pháp luật khác nhau – điều mà tòa án dân sự truyền thống khó đáp ứng đầy đủ.

Độ phức tạp kỹ thuật của sản phẩm tài chính

Nhiều tranh chấp tại IFC không chỉ xoay quanh nghĩa vụ thanh toán mà còn liên quan đến:

• Công cụ phái sinh, hợp đồng tương lai, quyền chọn
• Cấu trúc tài chính nhiều lớp (structured finance)
• Công nghệ tài chính (fintech, tài sản số)

Việc đánh giá các tranh chấp này đòi hỏi kiến thức chuyên sâu về cơ chế vận hành thị trường, quản trị rủi ro và định giá tài sản – vượt ra ngoài phạm vi xét xử thông thường.

Giá trị tranh chấp lớn và tác động hệ thống

Các tranh chấp tài chính thường có giá trị rất lớn và có thể ảnh hưởng dây chuyền đến:

• Thanh khoản thị trường
• Uy tín tổ chức tài chính
• Niềm tin nhà đầu tư

Do đó, cần một cơ chế xét xử có tính ổn định và khả năng dự đoán cao để tránh gây biến động thị trường.

Tính phức tạp đa chiều của giao dịch tài chính xuyên biên giới khiến việc thành lập Tòa án chuyên biệt không phải lựa chọn, mà là điều kiện cần để IFC vận hành hiệu quả.

Yêu cầu về tốc độ và chuyên môn sâu của thẩm phán

Tốc độ giải quyết tranh chấp – yếu tố sống còn của thị trường tài chính

Trong lĩnh vực tài chính, thời gian xử lý tranh chấp có ý nghĩa đặc biệt vì:

• Dòng vốn và tài sản có thể biến động liên tục
• Việc kéo dài tố tụng làm gia tăng chi phí cơ hội và rủi ro

Một tòa án chuyên biệt với quy trình rút gọn, thẩm phán chuyên trách và cơ chế tố tụng linh hoạt sẽ giúp rút ngắn đáng kể thời gian giải quyết.

Yêu cầu về năng lực chuyên môn của thẩm phán

Thẩm phán tại IFC cần có:

• Kiến thức về tài chính – ngân hàng – thị trường vốn
• Hiểu biết thông lệ quốc tế và luật thương mại toàn cầu
• Khả năng đánh giá chứng cứ kỹ thuật và báo cáo tài chính phức tạp

Điều này khác biệt căn bản so với tòa án dân sự thông thường, nơi thẩm phán xử lý đa dạng loại việc và khó tích lũy chuyên môn sâu theo lĩnh vực.

Tính nhất quán trong thực tiễn xét xử

Khi có đội ngũ thẩm phán chuyên trách, hệ thống án lệ và hướng dẫn xét xử sẽ:

• Tạo chuẩn mực pháp lý ổn định
• Giúp doanh nghiệp dự đoán rủi ro tốt hơn
• Giảm tranh chấp phát sinh trong tương lai

Đây chính là nền tảng để xây dựng niềm tin pháp lý – yếu tố cốt lõi của một IFC.

Điểm mới trong Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế năm 2025

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng qua các hiệp định CPTPP và EVFTA, Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế (Luật số 150/2025/QH15, thông qua ngày 11/12/2025, hiệu lực từ 01/01/2026) đánh dấu bước tiến quan trọng trong cải cách tư pháp Việt Nam.

Một số điểm mới nổi bật đáng chú ý tại Luật Tòa án chuyên biệt: Bước ngoặt cho Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam có thể kể đến:

Thẩm quyền xét xử của Tòa án

Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế là Tòa án thuộc hệ thống Tòa án nhân dân được tổ chức, hoạt động theo quy định của Luật này, có thẩm quyền xét xử, giải quyết các vụ việc tại Trung tâm tài chính quốc tế.

Cụ thể, Tòa án chuyên biệt có thẩm quyền giải quyết các vụ việc sau đây, trừ vụ việc có liên quan đến lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước:

• Vụ việc về đầu tư, kinh doanh giữa các thành viên Trung tâm tài chính quốc tế với nhau hoặc giữa thành viên Trung tâm tài chính quốc tế với tổ chức, cá nhân khác không là thành viên Trung tâm tài chính quốc tế;
• Yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định của Tòa án nước ngoài, phán quyết của Trọng tài nước ngoài giải quyết tranh chấp giữa các thành viên Trung tâm tài chính quốc tế với nhau hoặc giữa thành viên Trung tâm tài chính quốc tế với tổ chức, cá nhân khác không là thành viên Trung tâm tài chính quốc tế;
• Yêu cầu liên quan đến việc Trọng tài giải quyết tranh chấp giữa các thành viên Trung tâm tài chính quốc tế với nhau hoặc giữa thành viên Trung tâm tài chính quốc tế với tổ chức, cá nhân khác không là thành viên Trung tâm tài chính quốc tế theo quy định của pháp luật về trọng tài thương mại;
• Vụ việc khác liên quan đến hoạt động đầu tư, kinh doanh tại Trung tâm tài chính quốc tế mà có ít nhất một bên là thành viên Trung tâm tài chính quốc tế theo quy định của Tòa án nhân dân tối cao.

Quy trình tố tụng

Quy định thủ tục tố tụng tại Tòa án chuyên biệt theo hướng nhanh gọn, hiệu quả, cắt giảm thời gian, lược bỏ thủ tục so với giải quyết vụ án theo thủ tục tố tụng thông thường; đồng thời bổ sung một số quy định nhằm thực hiện nguyên tắc tranh tụng trong xét xử theo truyền thống của các nước theo hệ thống thông luật, cụ thể:

Thủ tục tố tụng tại Tòa án chuyên biệt

• Rút ngắn một số thời hạn trong thủ tục tố tụng.
• Đơn giản hóa thành phần xét xử sơ thẩm theo hướng việc xét xử sơ thẩm bằng một Thẩm phán mà không có Hội thẩm nhân dân tham gia.
• Thu hẹp trường hợp tạm ngừng phiên tòa, hoãn phiên tòa sơ thẩm; rút ngắn thời gian tạm ngừng và thời gian hoãn phiên tòa.
• Thời hạn giao nộp tài liệu, chứng cứ không vượt quá thời hạn chuẩn bị xét xử, trừ trường hợp có lý do chính đáng.
• Tài liệu, chứng cứ mà một bên cung cấp, giao nộp cho Tòa án thì phải được gửi cho các bên còn lại. Trường hợp một bên không gửi tài liệu, chứng cứ cho các bên còn lại thì tài liệu, chứng cứ đó sẽ không được Tòa án sử dụng, làm căn cứ để giải quyết vụ việc.
• Tòa án không thu thập chứng cứ. Tòa án căn cứ vào tài liệu, chứng cứ mà các bên cung cấp đã được Tòa án thẩm tra và kết quả tranh tụng tại phiên tòa để xét xử, giải quyết vụ án, vụ việc. Sau khi kết thúc việc tranh tụng tại phiên tòa, Thẩm phán thông báo về thời gian, địa điểm tuyên án hoặc thời gian ban hành bản án trong trường hợp không tuyên án.
• Khi Thẩm phán xét thấy cần thiết, có thể quyết định áp dụng hoặc không áp dụng một hoặc một số thủ tục tố tụng trong quá trình giải quyết vụ việc.
• Thực hiện thủ tục tố tụng trực tuyến trên môi trường điện tử.

Các quy định khác về tiếng nói, chữ viết và sự tham gia của Luật sư nước ngoài

Quy định tiếng nói, chữ viết dùng trước Tòa án chuyên biệt là tiếng Anh hoặc tiếng Anh kèm theo bản dịch tiếng Việt. Quy định này tạo ra chính sách vượt trội, linh hoạt trong việc xét xử tại Tòa án chuyên biệt, phù hợp với quy định tại Nghị quyết số 222/2025/QH156.

Người đại diện của các bên tham gia tố tụng tại Tòa án chuyên biệt có thể là luật sư Việt Nam theo quy định của pháp luật về luật sư hoặc luật sư nước ngoài có chứng chỉ hành nghề luật sư đang còn hiệu lực do cơ quan, tổ chức có thẩm quyền của nước ngoài cấp.

Kinh nghiệm từ các IFC lớn (Dubai, Singapore, London)

Dubai

Tại Dubai, hệ thống tòa án DIFC hoạt động độc lập, sử dụng tiếng Anh và áp dụng nhiều nguyên tắc thông luật. Cơ chế này tạo niềm tin lớn cho nhà đầu tư quốc tế.

Singapore

Singapore thành lập Tòa Thương mại quốc tế (SICC) với thẩm phán quốc tế và quy trình linh hoạt, giúp quốc gia này trở thành trung tâm giải quyết tranh chấp hàng đầu châu Á.

London

Tại London, Tòa Thương mại thuộc hệ thống tòa án Anh nổi tiếng về tính độc lập và án lệ, là lựa chọn phổ biến cho các tranh chấp tài chính quốc tế.

Tác động của Luật Tòa án chuyên biệt đến môi trường đầu tư tại Việt Nam

Việc ban hành Luật Tòa án chuyên biệt được kỳ vọng mang lại nhiều lợi ích:

• Tăng niềm tin của nhà đầu tư nước ngoài nhờ cơ chế giải quyết tranh chấp minh bạch
• Giảm rủi ro pháp lý trong các giao dịch tài chính quy mô lớn
• Nâng cao vị thế IFC Việt Nam trong khu vực

Đặc biệt, nếu triển khai tại TP.HCM – trung tâm tài chính lớn nhất cả nước – mô hình này có thể trở thành nền tảng quan trọng để Việt Nam cạnh tranh với các IFC trong khu vực.

Lưu ý quy tắc tố tụng được ban hành trước tháng 4/2026

Việc thành lập Tòa án chuyên biệt đặt tại Thành phố Hồ Chí Minh. Theo đó, để triển khai thực hiện, TAND Tối cao đã ban hành kế hoạch triển khai thi hành Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm Tài chính quốc tế nhằm bảo đảm việc thành lập, tổ chức và hoạt động của mô hình tòa án mới được thực hiện đồng bộ, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển Trung tâm Tài chính quốc tế tại Việt Nam.

Theo đó, xây dựng nhiều văn bản hướng dẫn TAND Tối cao yêu cầu xây dựng văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành các quy định của Luật. Cụ thể là Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao ban hành Quy tắc tố tụng của Tòa án chuyên biệt, hoàn thành trước ngày 31/12/2026. Thông tư về trình tự, thủ tục, hồ sơ đề nghị bổ nhiệm, bổ nhiệm lại, miễn nhiệm, cách chức Thẩm phán Tòa án chuyên biệt, hoàn thành trước ngày 31/3/2026.

Trên đây là cập nhật quy định mới đáng chú ý về Luật Tòa án chuyên biệt: Bước ngoặt cho Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam. Quý khách hàng có thắc mắc liên quan hay có nhu cầu tư vấn chi tiết, vui lòng liên hệ Luật Việt An để được tư vấn, hỗ trợ tốt nhất!