Dự thảo Luật Thương mại bỏ quy định hạn chế phạt vi phạm 8%

Thực tiễn soạn thảo và đàm phán các giao dịch kinh doanh luôn đối mặt với vướng mắc về giới hạn trừng phạt tài chính khi đối tác không tuân thủ các cam kết. Do đó, việc Dự thảo Luật Thương mại bỏ quy định hạn chế phạt vi phạm 8% đang thu hút sự chú ý đặc biệt từ cộng đồng doanh nghiệp. Là đơn vị chuyên sâu về tư vấn hợp đồng thương mại và giải quyết tranh chấp hợp đồng, Luật Việt An tổng hợp và phân tích những thay đổi trọng tâm của dự thảo này, giúp khách hàng chủ động rà soát, điều chỉnh chiến lược đàm phán và phòng ngừa rủi ro pháp lý.

Tóm tắt nội dung thay đổi về chế tài phạt vi phạm hợp đồng thương mại

Bối cảnh lập pháp và tiến độ dự thảo

Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng do Bộ Công Thương chủ trì soạn thảo đang bước vào giai đoạn quyết định; Chính phủ đã ban hành Nghị quyết 141/NQ-CP ngày 01/06/2026 thông qua các chính sách cốt lõi của dự án luật, dự kiến hồ sơ sẽ được trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội vào tháng 8/2026 và trình Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ 2, khóa XVI (khoảng tháng 10/2026).

Trọng tâm tác động mạnh nhất của Dự thảo là việc bãi bỏ toàn bộ Chương VII Luật Thương mại 2005, dẫn đến việc xóa bỏ mức trần phạt vi phạm hiện hành.

Nội dung cốt lõi của dự thảo sửa đổi

• Dự thảo đề xuất bãi bỏ toàn bộ Chương VII Luật Thương mại 2005 (từ Điều 292 đến Điều 316) về chế tài và giải quyết tranh chấp.
• Hệ quả tất yếu là Dự thảo Luật Thương mại bỏ quy định hạn chế phạt vi phạm 8% nhằm trao trả quyền điều chỉnh quan hệ hợp đồng về Bộ luật Dân sự.
• Mọi tranh chấp liên quan đến phạt vi phạm trong kinh doanh thương mại sẽ áp dụng trực tiếp Điều 418 Bộ luật Dân sự 2015, cho phép tự do ấn định mức tiền trừng phạt.
• Sự thay đổi này nhằm hạn chế sự can thiệp hành chính vào các giao dịch tư, đề cao nguyên tắc tự do thỏa thuận của các bên.

Quy định hiện hành về trần phạt vi phạm 8% và những bất cập

Hệ thống pháp luật hiện hành tạo ra sự phân mảng và xung đột trong việc áp dụng chế tài phạt vi phạm hợp đồng, gây khó khăn lớn trong giải quyết tranh chấp hợp đồng.

Khung pháp lý theo Luật Thương mại 2005

Điều 300 Luật Thương mại 2005 ghi nhận quyền yêu cầu trả tiền phạt do vi phạm hợp đồng với điều kiện tiên quyết là các bên có thỏa thuận. Điều 301 thiết lập mức trần cứng 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm:

“Mức phạt đối với vi phạm nghĩa vụ hợp đồng hoặc tổng mức phạt đối với nhiều vi phạm do các bên thoả thuận trong hợp đồng, nhưng không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm, trừ trường hợp quy định tại Điều 266 của Luật này.”

Điều 302 quy định bồi thường thiệt hại là chế tài độc lập, song hành cùng phạt vi phạm, nhưng yêu cầu bên bị vi phạm phải chứng minh thiệt hại thực tế. Hai chế tài này mang bản chất khác nhau: phạt vi phạm hướng tới mục đích răn đe, trừng phạt, trong khi bồi thường thiệt hại nhằm bù đắp tổn thất tài chính.

Xung đột áp dụng pháp luật liên ngành

Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 418) cho phép các bên tự do thỏa thuận mức phạt vi phạm mà không đặt giới hạn tối đa. Tuy nhiên, theo nguyên tắc áp dụng pháp luật chuyên ngành (Điều 4 Luật Thương mại 2005), mọi hợp đồng có bản chất thương mại đều áp dựng mức trần 8%, làm vô hiệu hóa tinh thần tự do thỏa thuận của Bộ luật Dân sự.

Trong lĩnh vực xây dựng, Luật Xây dựng 2014 quy định mức phạt vi phạm đối với hợp đồng xây dựng sử dụng vốn nhà nước là không quá 12%, tạo ra sự bế tắc khi xác định trần phạt cho hợp đồng xây dựng mang tính thương mại thuần túy.

So sánh cơ chế áp dụng chế tài phạt vi phạm giữa hiện hành

Phân tích thực tiễn xét xử và rủi ro từ giới hạn 8% của Luật Thương mại 2005

Thực tiễn giải quyết tranh chấp hợp đồng tại Tòa án và Trọng tài cho thấy mức trần 8% đang làm biến dạng ý chí của các bên và triệt tiêu tính răn đe của điều khoản phạt.

Án lệ Trọng tài: Mức thỏa thuận cao bị kéo xuống trần luật định

Trong phán quyết trọng tài VIAC #054 (Nguồn: Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), Bài học tranh chấp số 054) về tranh chấp mua bán máy thêu, các bên thỏa thuận mức phạt 10% giá trị hợp đồng khi có vi phạm.

Tình tiết: Công ty S (Bên bán / Nguyên đơn) ký hợp đồng bán cho ông C (Bên mua / Bị đơn) 01 máy thêu vi tính điện tử, trị giá 525.000.000 VNĐ. Hợp đồng thỏa thuận tại Điều 7: nếu bên nào thực hiện không đúng các điều khoản, bên vi phạm phải bồi thường 10% giá trị hợp đồng cho bên kia. Bên mua đã nhận hàng nhưng còn nợ 126.000.000 VNĐ và không thanh toán dù đã được yêu cầu. Bên bán khởi kiện tại VIAC, yêu cầu thanh toán nợ, lãi chậm trả và phạt vi phạm hợp đồng.

Vấn đề pháp lý: Khi hợp đồng thương mại thỏa thuận mức phạt vi phạm 10% giá trị hợp đồng, Hội đồng Trọng tài xác định mức phạt như thế nào?

Cơ sở pháp lý: Điều 300 LTM 2005 cho phép phạt vi phạm nếu hợp đồng có thỏa thuận. Điều 301 LTM 2005 giới hạn mức phạt “không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm.” Điều 4 LTM 2005 quy định hoạt động thương mại phải tuân theo LTM trước, chỉ khi LTM không quy định mới áp dụng BLDS.

HĐTT nhận định:

• Nguyên đơn có quyền yêu cầu phạt vi phạm vì hợp đồng có thỏa thuận (Điều 300).
• Tuy nhiên, mức 10% giá trị hợp đồng do các bên thỏa thuận vượt quá trần 8% theo Điều 301 à HĐTT áp dụng mức tối đa 8% phần nghĩa vụ bị vi phạm thay cho mức thỏa thuận 10%.
• Phần nghĩa vụ bị vi phạm = 126.000.000 VNĐ (số tiền còn nợ).
• Tiền phạt = 126.000.000 × 8% = 10.080.000 VNĐ (thay vì 52.500.000 VNĐ nếu áp 10% toàn bộ hợp đồng).

Kết luận:

• Trần 8% tại Điều 301 là quy phạm bắt buộc – cả Tòa án và Trọng tài đều không có quyền chấp nhận mức thỏa thuận vượt quá, bất kể ý chí của các bên.
• Thỏa thuận phạt 10% không bị vô hiệu toàn bộ, nhưng bị giảm xuống trần luật định.
• Trong vụ này, bên bán chỉ nhận được khoản phạt bằng khoảng 1/5 so với mức thỏa thuận ban đầu – cho thấy trần 8% có thể triệt tiêu đáng kể ý nghĩa răn đe mà các bên mong muốn khi soạn hợp đồng.

Thực tiễn Tòa án: Áp dụng cứng nhắc làm sai lệch thỏa thuận

Trong Bản án số 02/2019/KDTM-ST ngày 11/01/2019 của TAND quận Tân Bình về cung cấp thiết bị khách sạn, các bên thỏa thuận phạt chậm thanh toán lũy tiến 0,5%/tuần, tối đa không quá 5% giá trị hợp đồng. Công ty V đã thanh toán 595.000.000 VNĐ, còn nợ 747.000.000 VNĐ, không thực hiện thanh toán.

Tòa án không áp dụng cơ chế phạt lũy tiến 0,5%/tuần và mức trần 5% giá trị hợp đồng do các bên thỏa thuận, mà ấn định trực tiếp mức phạt bằng 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm theo Điều 301 Luật thương mại 2005, số tiền phạt được ấn định là: 747.000.000 × 8% = 59.760.000 VNĐ.

Nếu áp đúng thỏa thuận 5% trên tổng giá trị hợp đồng: 1.342.000.000 × 5% = 67.100.000 VNĐ à cao hơn mức Tòa tuyên.

Hệ quả: Cơ quan tài phán biến mức trần “không quá 8%” thành mức áp dụng mặc định mà không đi sâu phân tích thỏa thuận cụ thể giữa các bên.

Lỗ hổng về Bồi thường thiệt hại ước tính (Liquidated Damages)

Bồi thường thiệt hại ước tính là một chế tài cực kỳ phổ biến trong thương mại quốc tế, xuất hiện phổ biến trong các hợp đồng thương mại có yếu tố nước ngoài. Tuy nhiên, Luật Thương mại 2005 hiện chỉ thừa nhận (i) phạt vi phạm – áp trần 8%, và (ii) bồi thường thiệt hại – yêu cầu chứng minh thiệt hại thực tế. Bồi thường thiệt hại ước tính không thuộc chế tài nào trong hai loại này.

Cơ quan tài phán Việt Nam thường lúng túng khi xử lý điều khoản về Bồi thường thiệt hại ước tính trong các hợp đồng thương mại: không thể xếp vào nhóm phạt vi phạm (do vướng trần 8%), cũng không thể áp dụng như bồi thường thiệt hại (vì thiếu bằng chứng tổn thất thực tế). Trong khi đó, Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 418) cho phép các bên tự do thỏa thuận mức phạt vi phạm mà không đặt giới hạn tối đa lại không được áp dụng do nguyên tắc luật chung – luật riêng.

Việc thiếu vắng khung pháp lý về bồi thường thiệt hại ước tính làm giảm sức cạnh tranh của pháp luật Việt Nam khi điều chỉnh các giao dịch xuyên biên giới.

Tác động và khuyến nghị soạn thảo hợp đồng

Cơ hội và rủi ro mới

• Tăng cường tính răn đe: Doanh nghiệp được phép thiết lập mức phạt cao, ngăn chặn tình trạng đối tác “sẵn sàng vi phạm vì chịu phạt 8% vẫn có lãi”;
• Mở đường cho điều khoản BTTH ước tính: Tạo cơ sở để thiết kế các điều khoản ấn định mức bồi thường trước, giảm gánh nặng chứng minh thiệt hại khi có sự cố;
• Nguy cơ lạm dụng vị thế: Các doanh nghiệp lớn có thể áp đặt mức phạt khổng lồ trong các hợp đồng mẫu, hợp đồng nhượng quyền, gây sức ép cho bên yếu thế;
• Rủi ro thiếu cơ chế kiểm soát: Bộ luật Dân sự cho phép Tòa án viện dẫn nguyên tắc thiện chí (Điều 3) để bác bỏ các thỏa thuận bất hợp lý, nhưng hiện chưa có án lệ hay hướng dẫn cụ thể về việc giảm trừ mức phạt quá cao.

Khuyến nghị hành động đối với doanh nghiệp

• Rà soát toàn bộ các hợp đồng thương mại đang có hiệu lực và đánh giá lại các điều khoản phạt vi phạm từng bị xem là vô hiệu do vượt trần 8%;
• Đối với hợp đồng ký mới, không nên lạm dụng việc bỏ trần để đặt mức phạt vô lý, mà cần tính toán tỷ lệ trừng phạt tương xứng với rủi ro và giá trị giao dịch;
• Phân định rạch ròi bằng ngôn ngữ pháp lý giữa ba cơ chế: phạt vi phạm (trừng phạt), bồi thường thiệt hại (bù đắp thực tế), và bồi thường thiệt hại ước tính (ấn định trước);
• Thiết kế thêm các cơ chế giới hạn tổng mức bồi thường và phạt vi phạm (Liability Cap) để kiểm soát rủi ro tài chính tối đa;
• Linh hoạt sử dụng cơ chế phạt lũy tiến theo thời gian (đối với chậm thanh toán, chậm giao hàng) thay vì áp dụng một tỷ lệ cố định.

Câu hỏi thường gặp về phạt vi phạm hợp đồng thương mại

Mức phạt vi phạm hợp đồng tối đa hiện nay là bao nhiêu?

Đến giữa năm 2026, hợp đồng thương mại vẫn áp dụng trần tối đa 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm theo Luật Thương mại 2005. Hợp đồng xây dựng dùng vốn nhà nước chịu trần 12%, trong khi hợp đồng dân sự thông thường không bị giới hạn mức phạt.

Nếu hợp đồng thương mại không ghi mức phạt, tôi có quyền đòi tiền phạt không?

Không. Khác với bồi thường thiệt hại có thể yêu cầu theo luật định, phạt vi phạm hợp đồng là chế tài bắt buộc phải được các bên thỏa thuận rõ ràng và ghi nhận bằng văn bản trong hợp đồng trước khi vi phạm xảy ra.

Làm sao để điều khoản bồi thường thiệt hại ước tính có hiệu lực tại Việt Nam?

Hiện tại, điều khoản bồi thường thiệt hại ước tính rất rủi ro. Sau khi dự thảo sửa đổi Luật Thương mại có hiệu lực, doanh nghiệp nên thiết kế điều khoản bồi thường thiệt hại ước tính dưới dạng thỏa thuận phạt vi phạm không giới hạn, hoặc ràng buộc rõ công thức tính thiệt hại tương lai để tuân thủ nguyên tắc tự do thỏa thuận của Bộ luật Dân sự.

Dịch vụ tư vấn hợp đồng thương mại tại Luật Việt An

Với bề dày kinh nghiệm hỗ trợ pháp lý cho cộng đồng doanh nghiệp, Luật Việt An cung cấp các giải pháp chuyên sâu:

• Rà soát, đánh giá rủi ro và điều chỉnh toàn bộ hệ thống hợp đồng mẫu của doanh nghiệp cập nhật thay đổi pháp luật mới;
• Trực tiếp tham gia tư vấn hợp đồng thương mại, đàm phán các điều khoản phức tạp như phạt vi phạm, giới hạn trách nhiệm, bồi thường thiệt hại;
• Đại diện khách hàng tham gia giải quyết tranh chấp hợp đồng tại Tòa án và các Trung tâm Trọng tài thương mại;
• Cung cấp ý kiến pháp lý về hiệu lực của các chế tài tài chính trong hợp đồng xuyên biên giới.

Dự thảo Luật Thương mại bỏ quy định hạn chế phạt vi phạm 8% đã đánh dấu bước tiến lớn trong việc hoàn thiện môi trường kinh doanh, trao trả quyền tự do thỏa thuận đích thực cho các chủ thể thương mại. Dù đang trong giai đoạn hoàn thiện để chờ Quốc hội thông qua, thay đổi này đòi hỏi các doanh nghiệp và đội ngũ pháp chế phải sớm cập nhật tư duy đàm phán.

Để xây dựng hệ thống hợp đồng an toàn, tối ưu hóa quyền lợi và giảm thiểu rủi ro tranh chấp, quý khách hàng vui lòng liên hệ Luật Việt An để nhận được sự tư vấn pháp lý chuyên sâu và kịp thời nhất.