Các điều ước quốc tế về sáng chế Việt Nam là thành viên

Các điều ước quốc tế về sáng chế Việt Nam là thành viên đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng hệ thống bảo hộ sáng chế theo các chuẩn mực quốc tế, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và thương mại hóa công nghệ. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, việc tham gia các điều ước quốc tế không chỉ giúp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân Việt Nam tại thị trường nước ngoài mà còn góp phần thu hút đầu tư, chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Vậy hiện nay Việt Nam là thành viên của những điều ước quốc tế nào về sáng chế và các điều ước này mang lại những lợi ích gì cho người nộp đơn? Hãy cùng Luật Việt An tìm hiểu trong bài viết dưới đây.

Điều ước quốc tế về sáng chế là gì?

Điều ước quốc tế về sáng chế là các thỏa thuận quốc tế được ký kết giữa các quốc gia nhằm thiết lập những nguyên tắc chung về xác lập, bảo hộ và thực thi quyền đối với sáng chế. Thông qua các điều ước này, các quốc gia thành viên cam kết xây dựng hệ thống pháp luật phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế, tạo điều kiện để các chủ thể có thể bảo hộ sáng chế không chỉ trong phạm vi lãnh thổ của một quốc gia mà còn mở rộng ra nhiều quốc gia khác.

Khác với quyền tác giả được bảo hộ tự động, quyền đối với sáng chế chỉ được xác lập thông qua thủ tục đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc theo cơ chế đăng ký quốc tế được điều ước quốc tế quy định. Vì vậy, các điều ước quốc tế về sáng chế chủ yếu tập trung vào việc thống nhất thủ tục nộp đơn, xác lập quyền ưu tiên, tiêu chuẩn bảo hộ và tạo thuận lợi cho việc đăng ký sáng chế tại nhiều quốc gia.

Tại Việt Nam, việc áp dụng các điều ước quốc tế về sáng chế được thực hiện trên cơ sở Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (được sửa đổi, bổ sung các năm 2009, 2019, 2022 và 2025), Luật Điều ước quốc tế năm 2016 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Trường hợp điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên có quy định khác với quy định của pháp luật Việt Nam về cùng một vấn đề thì điều ước quốc tế được ưu tiên áp dụng theo nguyên tắc của pháp luật Việt Nam.

Ý nghĩa của việc tham gia điều ước quốc tế về sáng chế

Việc trở thành thành viên của các điều ước quốc tế về sáng chế mang lại nhiều lợi ích cho cả Nhà nước, doanh nghiệp và nhà sáng chế.

Đối với Nhà nước

Đây là cơ sở để xây dựng hệ thống pháp luật về sáng chế đồng bộ, minh bạch và phù hợp với các chuẩn mực quốc tế. Các cam kết quốc tế cũng góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về sở hữu công nghiệp và cải thiện môi trường đầu tư.

Đối với doanh nghiệp và nhà sáng chế

Các điều ước quốc tế giúp mở rộng khả năng bảo hộ sáng chế tại nhiều quốc gia, tạo điều kiện thuận lợi cho việc khai thác thương mại, chuyển giao công nghệ và thu hút đầu tư.

Đối với nền kinh tế

Việc bảo hộ hiệu quả sáng chế góp phần thúc đẩy hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D), khuyến khích đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Các điều ước quốc tế về sáng chế Việt Nam là thành viên

Hiện nay, Việt Nam là thành viên của nhiều điều ước quốc tế quan trọng điều chỉnh việc bảo hộ sáng chế. Mỗi điều ước có phạm vi điều chỉnh và cơ chế áp dụng khác nhau, nhưng đều hướng tới mục tiêu tạo thuận lợi cho việc xác lập, bảo hộ và thực thi quyền đối với sáng chế trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Công ước Paris về bảo hộ sở hữu công nghiệp

Công ước Paris về bảo hộ sở hữu công nghiệp được ký kết năm 1883 và là điều ước quốc tế đầu tiên đặt nền móng cho hệ thống bảo hộ sở hữu công nghiệp trên thế giới. Công ước điều chỉnh nhiều đối tượng sở hữu công nghiệp như sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý và chống cạnh tranh không lành mạnh. Việt Nam đã gia nhập Công ước Paris ngày 8/3/1949.

Đối với sáng chế, Công ước Paris có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi đây là cơ sở hình thành nguyên tắc quyền ưu tiên, giúp người nộp đơn có thêm thời gian để mở rộng phạm vi bảo hộ ra nhiều quốc gia mà vẫn giữ được ngày ưu tiên của đơn đầu tiên.

• Nguyên tắc đối xử quốc gia: Theo Công ước Paris, công dân của một quốc gia thành viên sẽ được hưởng sự bảo hộ về sáng chế tại các quốc gia thành viên khác tương tự như công dân của quốc gia đó. Điều này có nghĩa là cá nhân, doanh nghiệp Việt Nam khi nộp đơn đăng ký sáng chế tại các quốc gia thành viên Công ước Paris sẽ không bị phân biệt đối xử so với công dân của nước sở tại. Ngược lại, tổ chức, cá nhân nước ngoài đến từ các quốc gia thành viên cũng được hưởng cơ chế bảo hộ tương tự khi đăng ký sáng chế tại Việt Nam.
• Quyền ưu tiên đối với đơn đăng ký sáng chế: Theo quy định của Công ước, sau khi nộp đơn đăng ký sáng chế đầu tiên tại một quốc gia thành viên, người nộp đơn có 12 tháng để tiếp tục nộp đơn tại các quốc gia thành viên khác và yêu cầu hưởng quyền ưu tiên từ đơn đầu tiên. Trong thời hạn này, ngày nộp đơn đầu tiên sẽ được coi là ngày nộp đơn của các đơn tiếp theo khi xem xét tính mới và tính sáng tạo của sáng chế.
• Nguyên tắc độc lập giữa các văn bằng bảo hộ: Văn bằng bảo hộ sáng chế được cấp tại mỗi quốc gia là độc lập với văn bằng được cấp tại các quốc gia khác. Điều này đồng nghĩa với việc việc sáng chế được cấp hoặc bị từ chối tại một quốc gia không đương nhiên làm phát sinh kết quả tương tự ở quốc gia khác. Mỗi cơ quan sở hữu trí tuệ sẽ tiến hành thẩm định đơn theo pháp luật quốc gia mình, mặc dù vẫn tuân thủ các nguyên tắc chung của Công ước Paris.

Hiệp ước Hợp tác về sáng chế (PCT)

Hiệp ước Hợp tác về sáng chế (PCT) được thông qua năm 1970 dưới sự quản lý của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO). Đây là điều ước quốc tế quan trọng nhất trong lĩnh vực đăng ký sáng chế quốc tế, tạo ra cơ chế cho phép người nộp đơn chỉ cần nộp một đơn quốc tế nhưng có thể yêu cầu bảo hộ sáng chế tại nhiều quốc gia thành viên. Việt Nam chính thức trở thành thành viên của Hiệp ước PCT từ ngày 10/3/1993.

Trước khi PCT ra đời, nếu muốn bảo hộ sáng chế tại nhiều quốc gia, người nộp đơn phải chuẩn bị nhiều bộ hồ sơ bằng các ngôn ngữ khác nhau, nộp trực tiếp đến từng cơ quan sở hữu trí tuệ và thực hiện nhiều thủ tục độc lập. Điều này làm phát sinh chi phí rất lớn và kéo dài thời gian xử lý.

Hiệp ước PCT được xây dựng nhằm:

• Đơn giản hóa thủ tục đăng ký sáng chế quốc tế.
• Tiết kiệm thời gian và chi phí cho người nộp đơn.
• Kéo dài thời gian để người nộp đơn quyết định quốc gia cần đăng ký.
• Cung cấp kết quả tra cứu quốc tế giúp đánh giá khả năng được cấp bằng sáng chế trước khi bước vào giai đoạn quốc gia.

Thông thường, quy trình đăng ký theo PCT gồm hai giai đoạn:

• Giai đoạn quốc tế: Người nộp đơn nộp một đơn PCT duy nhất bằng một ngôn ngữ theo quy định. Trong giai đoạn này sẽ thực hiện: tiếp nhận đơn quốc tế; tra cứu quốc tế; công bố đơn quốc tế; có thể yêu cầu thẩm định sơ bộ quốc tế (không bắt buộc). Kết quả tra cứu quốc tế giúp người nộp đơn biết được sáng chế có khả năng đáp ứng các điều kiện bảo hộ hay không trước khi đầu tư chi phí vào từng quốc gia.
• Giai đoạn quốc gia: Sau khi kết thúc giai đoạn quốc tế, người nộp đơn lựa chọn những quốc gia mon muốn được bảo hộ và thực hiện thủ tục vào giai đoạn quốc gia theo quy định của từng nước. Mỗi cơ quan sở hữu trí tuệ sẽ tiến hành thẩm định đơn theo pháp luật của quốc gia mình trước khi quyết định cấp hoặc từ chối cấp bằng độc quyền sáng chế.

Hiệp định TRIPS

Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền sở hữu trí tuệ (TRIPS) là một trong những hiệp định quan trọng của WTO, quy định các tiêu chuẩn tối thiểu về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ, trong đó sáng chế là một trong những đối tượng được điều chỉnh toàn diện.

Khi Việt Nam gia nhập WTO vào năm 2007, Hiệp định TRIPS trở thành cơ sở pháp lý quan trọng để Việt Nam hoàn thiện pháp luật về sáng chế.

Những quy định nổi bật về sáng chế:

• Yêu cầu các quốc gia thành viên bảo hộ sáng chế đối với mọi lĩnh vực công nghệ nếu đáp ứng đầy đủ ba điều kiện cơ bản: Có tính mới; Có trình độ sáng tạo; Có khả năng áp dụng công nghiệp.
• Quy định thời hạn bảo hộ tối thiểu là 20 năm kể từ ngày nộp đơn; quyền độc quyền khai thác sáng chế của chủ sở hữu; các trường hợp ngoại lệ đối với quyền sáng chế; cơ chế cấp phép bắt buộc trong những trường hợp đặc biệt theo quy định của pháp luật.
• Tăng cường cơ chế thực thi quyền: Yêu cầu các quốc gia xây dựng cơ chế thực thi hiệu quả qua cơ chế khởi kiện dân sự; biện pháp xử lý hành chính; chế tài hình sự đối với một số hành vi xâm phạm nghiêm trọng; biện pháp kiểm soát hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu vi phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Cam kết về sáng chế trong CPTPP

Mặc dù CPTPP không phải là điều ước chuyên ngành về sáng chế, nhưng hiệp định này đặt ra nhiều tiêu chuẩn cao về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.

• Đối với sáng chế, CPTPP yêu cầu các quốc gia thành viên tiếp tục nâng cao hiệu quả bảo hộ và cải cách thủ tục hành chính nhằm tạo thuận lợi cho hoạt động đổi mới sáng tạo.
• Một số cam kết đáng chú ý gồm: nâng cao tính minh bạch trong quá trình thẩm định đơn; tăng cường cơ chế thực thi quyền; bảo đảm quyền của chủ sở hữu sáng chế trong hoạt động thương mại; hoàn thiện cơ chế bảo hộ đối với một số lĩnh vực công nghệ đặc thù.

Đối với Việt Nam, CPTPP tạo động lực thúc đẩy cải cách thủ tục xác lập quyền, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ và nâng cao chất lượng hoạt động thẩm định sáng chế.

Cam kết về sáng chế trong EVFTA

• Hiệp định EVFTA dành một chương riêng về sở hữu trí tuệ với nhiều cam kết quan trọng liên quan đến sáng chế.
• Đối với lĩnh vực dược phẩm, EVFTA yêu cầu Việt Nam tăng cường bảo hộ dữ liệu thử nghiệm theo các điều kiện nhất định, đồng thời nâng cao hiệu quả thực thi quyền sở hữu trí tuệ.
• Ngoài ra, EVFTA cũng thúc đẩy: tăng cường hợp tác giữa cơ quan sở hữu trí tuệ của Việt Nam và Liên minh châu Âu; nâng cao tính minh bạch của hệ thống pháp luật; cải thiện môi trường đầu tư đối với các doanh nghiệp sở hữu công nghệ.

Những cam kết này đã góp phần quan trọng trong việc sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ năm 2022.

Cam kết về sáng chế trong RCEP

Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) là hiệp định thương mại tự do lớn nhất thế giới hiện nay.

• Chương sở hữu trí tuệ của RCEP tiếp tục khẳng định vai trò của các điều ước quốc tế nền tảng như Công ước Paris và Hiệp định TRIPS, đồng thời thúc đẩy hợp tác giữa các quốc gia thành viên trong việc bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ.
• Đối với sáng chế, RCEP hướng đến: tăng cường hợp tác giữa cơ quan sở hữu trí tuệ của các nước thành viên; thúc đẩy chia sẻ thông tin và kinh nghiệm thẩm định sáng chế; tạo thuận lợi cho hoạt động thương mại và chuyển giao công nghệ; nâng cao hiệu quả bảo hộ sáng chế trong khu vực.

Bảng so sánh các điều ước quốc tế về sáng chế Việt Nam là thành viên

Doanh nghiệp cần lưu ý gì khi đăng ký sáng chế ở nước ngoài?

• Lựa chọn thời điểm nộp đơn phù hợp: Do tính mới là điều kiện quan trọng để được cấp Bằng độc quyền sáng chế, doanh nghiệp cần cân nhắc thời điểm công bố sáng chế và thời điểm nộp đơn nhằm tránh làm mất tính mới của giải pháp kỹ thuật.
• Tận dụng quyền ưu tiên theo Công ước Paris: Sau khi nộp đơn đầu tiên tại Việt Nam hoặc một quốc gia thành viên Công ước Paris, người nộp đơn có thể tận dụng thời hạn 12 tháng để tiếp tục đăng ký tại các quốc gia khác mà vẫn được hưởng ngày ưu tiên của đơn đầu tiên.
• Lựa chọn đăng ký trực tiếp hoặc theo hệ thống PCT: Nếu chỉ có nhu cầu bảo hộ tại một hoặc hai quốc gia, doanh nghiệp có thể cân nhắc nộp đơn trực tiếp tại từng quốc gia.
• Đánh giá khả năng được cấp bằng trước khi đầu tư: Do chi phí đăng ký sáng chế quốc tế tương đối lớn, doanh nghiệp nên thực hiện tra cứu sáng chế và đánh giá khả năng bảo hộ trước khi quyết định mở rộng phạm vi đăng ký.

Câu hỏi thường gặp

Hiệp ước PCT có cấp một bằng sáng chế quốc tế không?

Không. PCT chỉ thống nhất thủ tục nộp đơn và xử lý quốc tế. Việc cấp hay từ chối cấp bằng sáng chế vẫn do cơ quan sở hữu trí tuệ của từng quốc gia quyết định theo pháp luật của nước đó.

Có bắt buộc phải đăng ký sáng chế theo PCT khi nộp đơn ở nước ngoài không?

Không. Người nộp đơn có thể đăng ký trực tiếp tại từng quốc gia hoặc lựa chọn nộp đơn theo hệ thống PCT. Việc lựa chọn phương thức phù hợp phụ thuộc vào số lượng quốc gia dự kiến bảo hộ, chiến lược kinh doanh và ngân sách của người nộp đơn.

Quyền ưu tiên theo Công ước Paris là gì?

Quyền ưu tiên cho phép người nộp đơn sau khi nộp đơn đầu tiên tại một quốc gia thành viên có thể tiếp tục nộp đơn tại các quốc gia thành viên khác trong thời hạn 12 tháng và yêu cầu hưởng ngày nộp đơn đầu tiên làm ngày ưu tiên.

Khi nào nên lựa chọn nộp đơn theo hệ thống PCT?

Hệ thống PCT phù hợp khi người nộp đơn có nhu cầu bảo hộ sáng chế tại nhiều quốc gia, cần thêm thời gian để đánh giá tiềm năng thương mại hoặc chưa xác định ngay thị trường mục tiêu.

Đăng ký sáng chế tại Việt Nam có được tự động bảo hộ ở nước ngoài không?

Không. Bằng độc quyền sáng chế được cấp tại Việt Nam chỉ có hiệu lực trong phạm vi lãnh thổ Việt Nam. Nếu muốn được bảo hộ tại quốc gia khác, chủ sở hữu cần thực hiện thủ tục đăng ký theo quy định của quốc gia đó hoặc thông qua hệ thống quốc tế như PCT.

Nếu Quý khách có nhu cầu tư vấn về các điều ước quốc tế, đăng ký sáng chế tại Việt Nam hoặc ở nước ngoài, Luật Việt An luôn sẵn sàng đồng hành và cung cấp các giải pháp pháp lý nhanh chóng, chuyên nghiệp và hiệu quả.