Trong quá trình thành lập và phát triển doanh nghiệp, các công ty khởi nghiệp (startup) thường tập trung nguồn lực vào việc hoàn thiện sản phẩm, phát triển công nghệ, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường. Tuy nhiên, cùng với giá trị của sản phẩm và thương hiệu, startup cũng phải đối mặt với nguy cơ bị sao chép ý tưởng, sử dụng trái phép nhãn hiệu, khai thác phần mềm hoặc công nghệ mà không được phép. Vì vậy, đăng ký quyền sở hữu trí tuệ cho công ty khởi nghiệp (startup) là một trong những vấn đề pháp lý cần được quan tâm ngay từ giai đoạn đầu.
Các tài sản trí tuệ cho công ty khởi nghiệp (startup) cần đăng ký bảo hộ
Quyền sở hữu trí tuệ là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tài sản trí tuệ, bao gồm quyền tác giả và quyền liên quan đến quyền tác giả, quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng.
Theo Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, sửa đổi bổ sung năm 2009, năm 2019, năm 2022, năm 2025 (sau đây gọi tắt là Luật Sở hữu trí tuệ), các tài sản trí tuệ cho công ty khởi nghiệp (startup) cần đăng ký bảo hộ gồm:
| Quyền sở hữu trí tuệ | Đối tượng | Đăng ký bảo hộ |
| Sáng chế | Công nghệ mới, giải pháp kỹ thuật, thiết bị, máy móc, quy trình công nghệ do startup nghiên cứu, phát triển | Bắt buộc đăng ký dáng chế để cấp văn bằng bảo hộ |
| Kiểu dáng công nghiệp | Thiết kế bên ngoài của sản phẩm, thiết bị, máy móc, bao bì hoặc sản phẩm tiêu dùng do startup phát triển | Bắt buộc đăng ký cấp văn bằng bảo hộ |
| Thiết kế bố trí | Thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn, vi mạch, chip do startup nghiên cứu, thiết kế | Bắt buộc đăng ký cấp văn bằng bảo hộ |
| Nhãn hiệu | Tên startup, tên thương hiệu, tên sản phẩm/dịch vụ, logo, biểu tượng, slogan có khả năng phân biệt | Bắt buộc đăng ký cấp văn bằng bảo hộ, trừ nhãn hiệu nổi tiếng |
| Giống cây trồng | Giống cây trồng mới do startup chọn tạo, phát triển hoặc nghiên cứu trong lĩnh vực nông nghiệp, công nghệ sinh học | Bắt buộc đăng ký cấp văn bằng bảo hộ |
| Quyền tác giả, quyền liên quan | Phần mềm, mã nguồn, website, ứng dụng, giao diện, hình ảnh, video, bài viết, tài liệu, thiết kế đồ họa, nội dung số, bản ghi âm, ghi hình… | Bảo hộ tự động, không bắt buộc đăng ký nhưng nên đăng ký bảo hộ |
| Bí mật kinh doanh | Công thức sản phẩm, thuật toán, dữ liệu khách hàng, dữ liệu kinh doanh, quy trình sản xuất, chiến lược kinh doanh, thông tin công nghệ chưa công khai | Không phải đăng ký, được xác lập trên cơ sở có được một cách hợp pháp bí mật kinh doanh và thực hiện việc bảo mật bí mật kinh doanh đó |
| Tên thương mại | Tên gọi của startup được sử dụng trong hoạt động kinh doanh, giúp phân biệt doanh nghiệp với chủ thể kinh doanh khác | Không phải đăng ký, được xác lập trên cơ sở sử dụng hợp pháp tên thương mại đó |
Vì sao startup cần đăng ký quyền sở hữu trí tuệ ngay từ giai đoạn đầu?
Bảo vệ thương hiệu và nhận diện doanh nghiệp
- Tên thương hiệu và logo thường là những tài sản trí tuệ đầu tiên mà khách hàng nhận biết. Nếu startup đầu tư nhiều thời gian và chi phí để xây dựng thương hiệu nhưng không chủ động đăng ký nhãn hiệu, doanh nghiệp có thể phải đối mặt với nguy cơ bên khác nộp đơn đăng ký trước.
- Đối với startup, vấn đề này đặc biệt quan trọng vì thương hiệu thường gắn trực tiếp với giá trị doanh nghiệp. Khi startup phát triển, thương hiệu có thể trở thành tài sản có giá trị đáng kể trong hoạt động gọi vốn, nhượng quyền, chuyển giao hoặc mở rộng thị trường.
Bảo vệ sản phẩm, công nghệ và giải pháp kỹ thuật
- Startup công nghệ thường có lợi thế cạnh tranh nằm ở công nghệ hoặc giải pháp kỹ thuật. Nếu đáp ứng điều kiện bảo hộ sáng chế, doanh nghiệp có thể cân nhắc đăng ký sáng chế để xác lập quyền độc quyền theo quy định pháp luật.
- Tuy nhiên, startup cần đặc biệt lưu ý về tính mới của sáng chế. Việc công khai giải pháp kỹ thuật trước khi thực hiện thủ tục đăng ký có thể ảnh hưởng đến khả năng được bảo hộ.
Hạn chế nguy cơ bị đối thủ đăng ký trước
- Một trong những rủi ro phổ biến là startup sử dụng thương hiệu trong thời gian dài nhưng không đăng ký, sau đó phát hiện một chủ thể khác đã nộp đơn đăng ký dấu hiệu tương tự hoặc trùng với thương hiệu đang sử dụng.
- Vì vậy, trước khi chính thức ra mắt sản phẩm, startup nên thực hiện tra cứu khả năng đăng ký của nhãn hiệu và các tài sản sở hữu công nghiệp quan trọng.
Tạo lợi thế khi gọi vốn
Trong quá trình gọi vốn, nhà đầu tư không chỉ quan tâm đến doanh thu và mô hình kinh doanh mà còn quan tâm đến tài sản và lợi thế cạnh tranh của startup.
Một startup sở hữu danh mục tài sản trí tuệ được xác lập và quản lý rõ ràng sẽ có cơ sở tốt hơn để chứng minh giá trị của công nghệ, thương hiệu và sản phẩm.
Gia tăng giá trị tài sản của doanh nghiệp
- Tài sản trí tuệ có thể trở thành tài sản thương mại của doanh nghiệp thông qua việc chuyển nhượng, cấp phép sử dụng, góp vốn hoặc khai thác theo các phương thức phù hợp với pháp luật.
- Do đó, bảo hộ sở hữu trí tuệ không chỉ nhằm “chống sao chép” mà còn là một phương thức quản trị tài sản và xây dựng giá trị dài hạn cho startup.
Quy trình đăng ký quyền sở hữu trí tuệ cho startup
Rà soát toàn bộ tài sản trí tuệ
Startup nên lập danh mục tài sản trí tuệ thay vì chỉ đăng ký thương hiệu.
Danh mục này có thể bao gồm:
- Tên công ty;
- Tên thương hiệu;
- Logo;
- Tên sản phẩm;
- Phần mềm;
- Thiết kế;
- Công nghệ;
- Sáng chế;
- Kiểu dáng;
- Dữ liệu và bí mật kinh doanh.
Xác định đúng chủ sở hữu
Tài sản trí tuệ có thể được tạo ra bởi nhà sáng lập, nhân viên, cộng tác viên, freelancer hoặc đối tác. Do đó, doanh nghiệp cần xác định rõ ai là tác giả, ai là chủ sở hữu và quyền đã được chuyển giao cho công ty hay chưa.
Đối với tài sản được tạo ra theo hợp đồng hoặc nhiệm vụ được giao, startup nên có thỏa thuận bằng văn bản về quyền sở hữu và quyền khai thác.
Việc chỉ thanh toán tiền cho người tạo ra tài sản không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc doanh nghiệp đã có đầy đủ quyền đối với tài sản đó.
Tra cứu khả năng bảo hộ
Đối với nhãn hiệu, sáng chế và kiểu dáng công nghiệp, tra cứu trước khi nộp đơn là bước rất quan trọng.
Startup nên đánh giá:
- Có dấu hiệu trùng hoặc tương tự với quyền đã được đăng ký hay không;
- Đối tượng có đáp ứng điều kiện bảo hộ hay không;
- Chủ thể đứng tên đăng ký có đúng hay không;
- Phạm vi sản phẩm, dịch vụ cần đăng ký;
- Khả năng mở rộng bảo hộ ra nước ngoài.
Chuẩn bị hồ sơ đăng ký bảo hộ
Hồ sơ phụ thuộc vào từng loại tài sản trí tuệ theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ và các Nghị định, Thông tư hướng dẫn
Nộp và theo dõi hồ sơ đăng ký bảo hộ
Sau khi chuẩn bị hồ sơ, startup thực hiện nộp tại cơ quan có thẩm quyền theo từng đối tượng.
Do quá trình xử lý có thể phát sinh yêu cầu sửa đổi, bổ sung hoặc phản hồi của cơ quan đăng ký, doanh nghiệp cần chủ động theo dõi tình trạng hồ sơ và thực hiện đúng thời hạn.
Quản lý quyền sau khi được bảo hộ
Đăng ký không phải là bước cuối cùng. Startup cần quản lý:
- Thời hạn bảo hộ;
- Việc gia hạn;
- Thay đổi thông tin chủ sở hữu;
- Chuyển nhượng hoặc cấp phép;
- Việc sử dụng đối tượng được bảo hộ;
- Các dấu hiệu xâm phạm trên thị trường.
Chi phí đăng ký quyền sở hữu trí tuệ cho công ty khởi nghiệp
Chi phí đăng ký phụ thuộc vào đối tượng, số lượng nhóm hàng hóa/dịch vụ, phạm vi bảo hộ và việc doanh nghiệp tự thực hiện hay sử dụng dịch vụ đại diện. Có thể phát sinh các nhóm chi phí như:
- Phí, lệ phí nhà nước;
- Chi phí tra cứu;
- Chi phí thuê tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp;
- Chi phí dịch thuật;
- Chi phí xử lý các vấn đề phát sinh trong quá trình thẩm định;
- Chi phí duy trì, gia hạn hoặc quản lý quyền sau khi được bảo hộ.
Do đó, startup không nên chỉ dự toán khoản phí nộp đơn mà cần xây dựng ngân sách cho toàn bộ vòng đời của tài sản trí tuệ.
Những lưu ý quan trọng khi startup đăng ký quyền sở hữu trí tuệ
Xác định đúng chủ thể đứng tên
Startup cần xác định tài sản thuộc về cá nhân sáng lập hay công ty. Đối với tài sản được sáng tạo trước khi thành lập doanh nghiệp, cần kiểm tra cơ sở chuyển giao quyền từ cá nhân sang công ty.
Kiểm tra quyền đối với tài sản do nhân viên tạo ra
Hợp đồng lao động hoặc thỏa thuận riêng nên có điều khoản phù hợp về tài sản trí tuệ được tạo ra trong quá trình làm việc.
Điều này đặc biệt quan trọng đối với phần mềm, thiết kế, nội dung và giải pháp kỹ thuật.
Kiểm tra quyền đối với tài sản do freelancer tạo ra
Một startup thuê bên ngoài thiết kế logo hoặc lập trình phần mềm không nên mặc nhiên cho rằng mình đã sở hữu toàn bộ quyền. Doanh nghiệp nên có hợp đồng quy định cụ thể về quyền sử dụng, quyền sở hữu, phạm vi chuyển giao và trách nhiệm khi có tranh chấp.
Không công khai sáng chế quá sớm
Trước khi công bố sản phẩm hoặc giải pháp kỹ thuật, doanh nghiệp nên đánh giá khả năng đăng ký sáng chế và chiến lược bảo hộ phù hợp.
Không đồng nhất tên doanh nghiệp với nhãn hiệu
Việc được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp đương nhiên có quyền độc quyền đối với tên đó dưới tư cách nhãn hiệu. Do đó, startup nên kiểm tra đồng thời tên doanh nghiệp, tên thương mại, tên miền và khả năng đăng ký nhãn hiệu.
Chủ động bảo hộ tại thị trường nước ngoài
Nếu startup định hướng xuất khẩu hoặc gọi vốn và mở rộng sang nước ngoài, doanh nghiệp cần tính đến chiến lược bảo hộ tại các thị trường mục tiêu. Việc đăng ký chỉ tại Việt Nam có thể không tạo ra phạm vi bảo hộ tương ứng tại quốc gia khác.
Startup cần làm gì khi phát hiện hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ?
Khi phát hiện bên thứ ba sử dụng trái phép tài sản trí tuệ, startup trước hết cần xác định chính xác quyền của mình và phạm vi bảo hộ. Doanh nghiệp nên:
- Xác định đối tượng quyền bị xâm phạm;
- Kiểm tra hiệu lực và phạm vi bảo hộ;
- Thu thập tài liệu, hình ảnh, thông tin về hành vi vi phạm;
- Đánh giá mức độ và hậu quả của hành vi;
- Yêu cầu bên vi phạm chấm dứt hành vi nếu phù hợp;
- Xem xét yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xử lý;
- Cân nhắc biện pháp tố tụng hoặc yêu cầu bồi thường khi có đủ căn cứ.
Trong thực tế, việc chứng minh quyền sở hữu và thời điểm xác lập quyền có ý nghĩa quan trọng. Đây cũng là lý do startup nên lưu trữ đầy đủ hồ sơ sáng tạo, hợp đồng, tài liệu thiết kế, mã nguồn, quá trình phát triển sản phẩm và các chứng cứ liên quan.
Kinh nghiệm xây dựng chiến lược sở hữu trí tuệ cho startup
Lập danh mục tài sản trí tuệ ngay từ đầu
Ngay khi xây dựng mô hình kinh doanh, startup nên xác định những yếu tố tạo nên lợi thế cạnh tranh của mình.
Nếu lợi thế nằm ở thương hiệu, ưu tiên nhãn hiệu. Nếu lợi thế nằm ở công nghệ, cần xem xét sáng chế hoặc bí mật kinh doanh. Nếu lợi thế nằm ở phần mềm và nội dung, quyền tác giả có thể là công cụ phù hợp.
Ưu tiên tài sản có giá trị thương mại cao
Startup thường có ngân sách hạn chế nên không nhất thiết phải đăng ký mọi tài sản cùng một lúc. Doanh nghiệp có thể ưu tiên:
- Thương hiệu cốt lõi;
- Sản phẩm chủ lực;
- Công nghệ quan trọng;
- Phần mềm chính;
- Thiết kế tạo lợi thế cạnh tranh;
- Tài sản có khả năng được nhà đầu tư đánh giá cao.
Kết hợp nhiều cơ chế bảo hộ
Một sản phẩm có thể đồng thời được bảo vệ bằng nhiều cơ chế. Ví dụ, một ứng dụng công nghệ có thể có:
- Nhãn hiệu đối với tên ứng dụng;
- Quyền tác giả đối với phần mềm;
- Quyền tác giả đối với giao diện, hình ảnh và nội dung;
- Bí mật kinh doanh đối với dữ liệu hoặc thuật toán phù hợp;
- Sáng chế nếu có giải pháp kỹ thuật đáp ứng điều kiện.
Do đó, startup không nên chỉ nhìn tài sản trí tuệ dưới một hình thức duy nhất.
Gắn sở hữu trí tuệ với chiến lược gọi vốn
Khi chuẩn bị gọi vốn, startup nên chuẩn hóa hồ sơ sở hữu trí tuệ. Nhà đầu tư cần biết:
- Tài sản trí tuệ thuộc về ai;
- Có văn bằng bảo hộ hay chưa;
- Có tranh chấp hay không;
- Có quyền của bên thứ ba liên quan hay không;
- Nhân viên và đối tác đã chuyển giao quyền cho công ty chưa;
- Phạm vi bảo hộ có phù hợp với thị trường mục tiêu không.
Một hệ thống quyền sở hữu trí tuệ rõ ràng sẽ giúp startup giảm rủi ro trong quá trình thẩm định pháp lý.
Một số câu hỏi liên quan đến đăng ký quyền sở hữu trí tuệ cho công ty khởi nghiệp (startup)
Startup có bắt buộc phải đăng ký quyền sở hữu trí tuệ không?
Không phải mọi quyền sở hữu trí tuệ đều bắt buộc phải đăng ký. Cơ chế xác lập quyền phụ thuộc vào từng đối tượng.
Đối với nhiều đối tượng sở hữu công nghiệp như nhãn hiệu, sáng chế và kiểu dáng công nghiệp, đăng ký có ý nghĩa quan trọng trong việc xác lập quyền. Trong khi đó, một số quyền như tên thương mại và bí mật kinh doanh được xác lập theo cơ chế khác.
Startup có nên đăng ký nhãn hiệu trước khi ra mắt sản phẩm?
Thông thường, đây là thời điểm nên cân nhắc đăng ký. Việc chuẩn bị và nộp đơn sớm giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong việc bảo vệ thương hiệu và hạn chế rủi ro phát sinh từ việc chủ thể khác đăng ký trước.
Phần mềm của startup có được đăng ký quyền tác giả không?
Phần mềm có thể thuộc phạm vi bảo hộ quyền tác giả theo pháp luật sở hữu trí tuệ. Startup có thể thực hiện đăng ký để được cấp Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả nếu đáp ứng điều kiện và chuẩn bị hồ sơ theo quy định.
Startup cần làm gì nếu thương hiệu đã bị người khác đăng ký?
Trước tiên cần xác định tình trạng pháp lý của nhãn hiệu, thời điểm nộp đơn, phạm vi hàng hóa, dịch vụ và mức độ tương đồng giữa các dấu hiệu.
Tùy trường hợp, doanh nghiệp có thể xem xét các cơ chế pháp lý phù hợp như phản đối, khiếu nại, yêu cầu hủy bỏ hiệu lực hoặc các biện pháp khác theo quy định pháp luật.
Startup có nên đăng ký tất cả tài sản trí tuệ ngay một lần?
Không nhất thiết. Startup nên xây dựng chiến lược theo mức độ quan trọng và giá trị thương mại của từng tài sản.
Việc ưu tiên tài sản cốt lõi sẽ giúp doanh nghiệp sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn, đồng thời vẫn có thể bổ sung các đăng ký khác khi sản phẩm và thị trường phát triển.
Đăng ký quyền sở hữu trí tuệ cho công ty khởi nghiệp (startup) giúp bảo vệ tài sản trí tuệ và tạo nền tảng phát triển bền vững. Hãy liên hệ Luật Việt An để được chúng tôi hỗ trợ startup đăng ký và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ hiệu quả.
