Chính thức: Luật SHTT sửa đổi năm 2025 cho phép dùng tác phẩm đã công bố để huấn luyện AI

Ngày 10/12/2025, Luật sửa đổi Luật sở hữu trí tuệ 2025 (Luật số 131/2025/QH15) chính thức được thông qua, có hiệu lực từ 01/4/2026. Theo đó, Luật Sở hữu trí tuệ 2025 (sửa đổi) chính thức cho phép sử dụng tác phẩm đã công bố để huấn luyện AI. Quy định mới này không chỉ giải quyết triệt để bài toán về bản quyền dữ liệu đầu vào AI mà còn tạo hành lang pháp lý thông thoáng cho việc huấn luyện AI bản quyền, thúc đẩy mạnh mẽ đổi mới sáng tạo và sự phát triển của khoa học công nghệ trong kỷ nguyên số.

Cập nhật quy định chính thức: Luật SHTT sửa đổi năm 2025 cho phép dùng tác phẩm đã công bố để huấn luyện AI

Luật SHTT sửa đổi năm 2025 cho phép dùng tác phẩm đã công bố để huấn luyện AI

Luật SHTT sửa đổi năm 2025 đã bổ sung khoản 5 Điều 7 Luật Sở hữu trí tuệ quy định nội dung giới hạn quyền sở hữu trí tuệ như sau:

“5. Tổ chức, cá nhân được sử dụng văn bản và dữ liệu về đối tượng quyền sở hữu trí tuệ đã được công bố hợp pháp và công chúng được phép tiếp cận để phục vụ mục đích nghiên cứu khoa học, thử nghiệm, huấn luyện hệ thống trí tuệ nhân tạo, với điều kiện việc sử dụng này không ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền sở hữu trí tuệ theo quy định của Luật này.”

Như vậy, từ 01/4/2026, tổ chức, cá nhân chính thức được huấn luyện AI bằng quyền sở hữu trí tuệ đã công bố.

Tuy nhiên, không cho phép AI được tự do đánh cắp kinh nghiệm, tác phẩm, công sức của các nghệ sĩ mà quy định rõ các điều kiện hạn chế khi sử dụng văn bản và dữ liệu về đối tượng quyền SHTT để phục vụ mục đích nghiên cứu khoa học, thử nghiệm, huấn luyện hệ thống AI, bao gồm:

• Văn bản và dữ liệu được sử dụng phải là văn bản và dữ liệu đã được công bố hợp pháp và công chúng được phép tiếp cận;
• Việc sử dụng văn bản và dữ liệu không ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền sở hữu trí tuệ theo quy định của Luật SHTT;
• Đối với văn bản và dữ liệu là đối tượng được bảo hộ quyền tác giả và quyền liên quan, việc sử dụng văn bản và dữ liệu còn phải thực hiện theo quy định của Chính phủ.

Làm rõ tác phẩm đã “công bố hợp pháp” và điều kiện “ảnh hưởng bất hợp lý”

Điều kiện về “Tác phẩm đã công bố hợp pháp”

Về điều kiện “công bố hợp pháp”, theo quy định của Luật SHTT và Nghị định 17/2023/NĐ-CP, “công bố hợp pháp” là việc công bố tác phẩm do tác giả hoặc người được tác giả cho phép thực hiện.

Lưu ý quan trọng: “Đã công bố” không đồng nghĩa với việc người dùng được tự do khai thác bằng mọi cách. Quyền sử dụng để phân tích, xử lý dữ liệu (training) chỉ phát sinh khi bên đào tạo AI tiếp cận dữ liệu đó một cách hợp pháp.

Ví dụ:

• Hợp pháp: Thu thập dữ liệu (crawling) từ các bài báo điện tử được mở công khai cho mọi người đọc.
• Vi phạm: Sử dụng các biện pháp kỹ thuật để vượt qua hàng rào thanh toán (paywall), hack vào kho lưu trữ nội bộ của các tạp chí khoa học, hoặc sử dụng các nguồn phim/truyện được đăng tải lậu trên các trang web vi phạm bản quyền để làm dữ liệu đầu vào.

Điều kiện về việc “Không gây ảnh hưởng bất hợp lý”

Về điều kiện “ảnh hưởng bất hợp lý”, Nghị định 17/2023/NĐ-CP đã có quy định về “ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền SHTT”.

Trong bối cảnh AI, điều kiện này có nghĩa là:

• Việc huấn luyện AI không được thay thế trực tiếp cho giá trị thương mại của tác phẩm gốc.
• Nếu việc đào tạo AI dẫn đến việc người dùng không còn nhu cầu mua/thuê tác phẩm gốc (do AI tái tạo lại quá giống hoặc cung cấp toàn bộ nội dung mà không trả phí), đó sẽ bị coi là gây “ảnh hưởng bất hợp lý”.

So sánh với quy định quốc tế về dùng tác phẩm đã công bố để huấn luyện AI

Việc luật hóa quyền khai thác dữ liệu để huấn luyện AI không phải là bước đi đơn lẻ của Việt Nam, mà là sự chọn lọc từ những mô hình pháp lý tiên tiến trên thế giới.

• Liên minh Châu Âu (EU): Cho phép khai thác dữ liệu nhưng áp dụng cơ chế “Opt-out”. Tác giả có quyền từ chối không cho AI học từ tác phẩm của mình bằng các biện pháp kỹ thuật.
• Nhật Bản: Quy định cực kỳ thông thoáng (Điều 30-4 Luật Bản quyền). Cho phép dùng mọi tác phẩm để train AI miễn là không nhằm mục đích “thưởng thức” nội dung đó.

Việt Nam đang chọn một cách tiếp cận mới: Một mặt cởi trói cho các công nghệ nội địa có đủ nguồn dữ liệu tiếng Việt để tối ưu hóa mô hình; mặt khác vẫn giữ các rào cản pháp lý để ngăn chặn việc khai thác dữ liệu theo kiểu “xâm phạm” (như hack paywall hay dùng dữ liệu lậu).

Góc nhìn từ phía người sáng tạo: Quyền lợi nằm ở đâu?

Khi “dữ liệu” trở thành “dầu mỏ” của kỷ nguyên mới, các nghệ sĩ, nhà văn, nhạc sĩ đang đứng trước một nỗi lo lớn: “AI dùng chất xám của tôi để thay thế chính tôi?”

Những câu hỏi lớn về quyền lợi:

• Quyền được trả phí (Remuneration): Hiện nay, Luật SHTT 2025 tập trung vào việc “mở cửa” dữ liệu. Tuy nhiên, cơ chế chia sẻ lợi nhuận khi AI tạo ra doanh thu từ việc học tác phẩm của con người vẫn là một “khoảng trống” cần các nghị định hướng dẫn chi tiết hơn về phí bản quyền (licensing).
• Quyền nhân thân: Dù AI được học, nhưng nếu sản phẩm AI tạo ra làm sai lệch thông điệp, bôi nhọ uy tín của tác giả gốc, tác giả vẫn có quyền khiếu nại dựa trên quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm.

Trường hợp thực tế: Nếu tôi dùng tranh của họa sĩ A (đã đăng công khai trên Facebook) để dạy AI vẽ, tôi có sai không?

• Về mặt đào tạo (Input): Theo Luật SHTT 2025, nếu bức tranh đã được họa sĩ “công bố” công khai, bạn không sai khi đưa nó vào tập dữ liệu huấn luyện (training set).
• Về mặt kết quả (Output): Nếu AI của bạn tạo ra một bức tranh mới mang “phong cách” của họa sĩ A, đó là hợp pháp. Nhưng nếu bức tranh đó giống đến 80-90% về bố cục, nhân vật và chi tiết của một bức tranh cụ thể, bạn có thể bị kiện vì vi phạm bản quyền (tạo tác phẩm phái sinh trái phép).

Minh họa quy trình khai thác dữ liệu AI hợp pháp

Để hiểu rõ cách vận hành của luật mới, chúng ta có thể nhìn vào luồng dữ liệu dưới đây:

Nguồn đầu vào (Input Data)

• Điều kiện: Tác phẩm phải được công bố hợp pháp (Báo điện tử, mạng xã hội, kho dữ liệu công cộng).
• Điểm chặn pháp lý: Không được phá khóa (crack), không dùng dữ liệu từ các trang web vi phạm bản quyền.

Quy trình huấn luyện (Processing)

• Trạng thái: Được Luật SHTT 2025 bảo hộ. Đây là hành vi phân tích dữ liệu, không phải sao chép để phân phối lại tác phẩm gốc.
• Yêu cầu: Không gây ảnh hưởng bất hợp lý đến việc khai thác bình thường của tác giả (ví dụ: không được tạo ra bản sao trực tiếp để bán cạnh tranh với tác giả).

Sản phẩm AI tạo ra (Output)

Vấn đề bản quyền: Tùy thuộc vào độ tương đồng. Nếu kết quả là một sự sáng tạo mới dựa trên các đặc điểm đã học (abstraction), nó được coi là tác phẩm mới. Nếu là sự “chắp vá” vụng về từ các tác phẩm gốc, rủi ro pháp lý sẽ xuất hiện.

Trên đây là cập nhật quy định chính thức: Luật SHTT sửa đổi năm 2025 cho phép dùng tác phẩm đã công bố để huấn luyện AI. Quý khách hàng có thắc mắc liên quan hay có nhu cầu tư vấn pháp lý về SHTT, vui lòng liên hệ Luật Việt An để được tư vấn, hỗ trợ tốt nhất!