Rủi ro pháp lý đất đai khi mua lại doanh nghiệp tại Việt Nam (rủi ro đất đai trong M&A) là vấn đề đặc biệt quan trọng đối với các thương vụ M&A trong lĩnh vực bất động sản, sản xuất, logistics, khu công nghiệp và thương mại. Giá trị của doanh nghiệp mục tiêu nhiều khi phụ thuộc phần lớn vào quyền sử dụng đất, nhà xưởng, công trình và các dự án đang triển khai. Tuy nhiên, việc doanh nghiệp đang đứng tên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất không đồng nghĩa với việc toàn bộ quyền và lợi ích liên quan đến đất đai đều hợp pháp, có thể chuyển giao hoặc tiếp tục khai thác. Do đó, bên mua cần thẩm định kỹ hồ sơ đất đai, tài sản gắn liền với đất, quy hoạch, nghĩa vụ tài chính và tình trạng pháp lý của dự án trước khi quyết định đầu tư. Bài viết dưới đây, Luật Việt An sẽ giúp quý khách hiểu rõ hơn về vấn đề này.
Vì sao cần kiểm tra rủi ro pháp lý đất đai khi mua lại doanh nghiệp?
Trong giao dịch M&A, bên mua có thể lựa chọn mua cổ phần, phần vốn góp để nắm quyền kiểm soát doanh nghiệp hoặc nhận chuyển nhượng tài sản, dự án của doanh nghiệp mục tiêu. Nếu doanh nghiệp sở hữu hoặc đang sử dụng diện tích đất lớn, việc kiểm tra pháp lý đất đai có ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị thương vụ.
Một số lý do cần thực hiện thẩm định đất đai gồm:
- Xác minh quyền sử dụng đất: Xác định doanh nghiệp có thực sự là người sử dụng đất hợp pháp hay chỉ đang thuê đất, nhận góp vốn hoặc sử dụng đất theo hợp đồng.
- Kiểm tra khả năng tiếp tục khai thác: Xác định mục đích sử dụng đất, thời hạn sử dụng, quy hoạch và khả năng tiếp tục triển khai hoạt động kinh doanh.
- Phát hiện nghĩa vụ tài chính tiềm ẩn: Rà soát tiền sử dụng đất, tiền thuê đất, thuế, phí và các khoản chậm nộp.
- Đánh giá tranh chấp và hạn chế giao dịch: Kiểm tra đất có đang bị thế chấp, kê biên, tranh chấp hoặc bị áp dụng biện pháp ngăn chặn hay không.
- Xác định giá trị thực của doanh nghiệp: Tránh trường hợp bên mua định giá doanh nghiệp dựa trên diện tích đất hoặc dự án nhưng quyền sử dụng đất không đủ điều kiện khai thác như kỳ vọng.
Đặc biệt, khi mua cổ phần hoặc phần vốn góp, doanh nghiệp mục tiêu vẫn là chủ thể đứng tên quyền sử dụng đất. Tuy nhiên, bên mua sẽ tiếp nhận cả những rủi ro pháp lý đã tồn tại trong doanh nghiệp đó. Vì vậy, thẩm định đất đai không thể chỉ dừng lại ở việc kiểm tra giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
Khi mua lại doanh nghiệp, doanh nghiệp có thể gặp các rủi ro pháp lý đất đai gì?

Rủi ro doanh nghiệp không còn quyền sử dụng đất hợp pháp
Đây là một trong những rủi ro đất đai trong M&A cơ bản nhất khi mua lại doanh nghiệp có nhà xưởng, kho bãi hoặc dự án bất động sản.
Một số tình huống thường gặp:
- Doanh nghiệp sử dụng đất nhưng chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất;
- Giấy chứng nhận đứng tên cá nhân, công ty liên kết hoặc một pháp nhân khác;
- Đất được góp vốn vào doanh nghiệp nhưng chưa hoàn tất thủ tục đăng ký biến động;
- Doanh nghiệp sử dụng đất theo hợp đồng thuê nhưng hợp đồng đã hết hạn hoặc có điều khoản hạn chế chuyển giao;
- Diện tích đất thực tế đang sử dụng không trùng khớp với diện tích được ghi nhận trong hồ sơ địa chính.
Theo khoản 1 Điều 45 Luật Đất đai 2024, người sử dụng đất khi thực hiện quyền chuyển nhượng, cho thuê, thế chấp, góp vốn bằng quyền sử dụng đất phải đáp ứng các điều kiện về giấy chứng nhận, tình trạng tranh chấp, kê biên và thời hạn sử dụng đất, trừ các trường hợp luật có quy định khác.
Do đó, bên mua cần xác minh chủ thể đứng tên quyền sử dụng đất, nguồn gốc sử dụng đất, hồ sơ giao đất, cho thuê đất đai và các giao dịch đã phát sinh liên quan đến thửa đất.
Rủi ro: Bên mua có thể không khai thác được toàn bộ diện tích đất như phương án kinh doanh ban đầu hoặc phát sinh tranh chấp với chủ thể đứng tên quyền sử dụng đất.
Rủi ro đất sử dụng sai mục đích hoặc không phù hợp quy hoạch
Một doanh nghiệp có thể đang sử dụng đất để sản xuất, xây dựng nhà xưởng hoặc kinh doanh thương mại nhưng mục đích sử dụng đất được cơ quan nhà nước ghi nhận lại không phù hợp với hoạt động thực tế.
Ví dụ:
- Sử dụng đất nông nghiệp để xây dựng nhà xưởng khi chưa được phép chuyển mục đích;
- Sử dụng đất thương mại, dịch vụ để triển khai hoạt động không phù hợp với mục đích được giao hoặc cho thuê đất;
- Xây dựng công trình vượt phạm vi được cấp phép;
- Dự án không còn phù hợp với quy hoạch hoặc thuộc khu vực có kế hoạch thu hồi, giải phóng mặt bằng.
Theo Điều 121 Luật Đất đai 2024, một số trường hợp chuyển mục đích sử dụng đất phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép. Việc tự ý chuyển mục đích sử dụng đất có thể dẫn đến xử phạt vi phạm hành chính, buộc khôi phục tình trạng ban đầu hoặc thực hiện các biện pháp khắc phục khác theo quy định.
Bên mua cần đối chiếu mục đích sử dụng đất trên giấy chứng nhận với quy hoạch, hồ sơ dự án, giấy phép xây dựng và hiện trạng khai thác. Không nên mặc định rằng có thể chuyển mục đích sử dụng đất sau khi hoàn tất M&A.
Rủi ro: Doanh nghiệp có thể bị xử phạt, buộc khắc phục vi phạm hoặc không được tiếp tục triển khai hoạt động kinh doanh dự kiến. Bên mua không nên mặc định rằng mọi vi phạm đều có thể được hợp thức hóa sau khi hoàn tất M&A.
Rủi ro về thời hạn sử dụng đất và hình thức trả tiền thuê đất
Bên mua cần xác định doanh nghiệp đang sử dụng đất theo hình thức nào:
- Được Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất;
- Được Nhà nước cho thuê lại đất trả tiền một lần;
- Được Nhà nước cho thuê lại đất trả tiền hằng năm;
- Thuê đất từ tổ chức, cá nhân khác.
Mỗi hình thức có quyền và nghĩa vụ khác nhau. Đặc biệt, đối với đất thuê trả tiền hằng năm, doanh nghiệp không mặc nhiên có quyền chuyển nhượng quyền sử dụng đất như trường hợp được giao đất có thu tiền sử dụng đất.
Theo Điều 46 Luật Đất đai 2024, tổ chức kinh tế được bán tài sản gắn liền với đất và quyền thuê trong hợp đồng thuê đất đai trả tiền hằng năm khi đáp ứng các điều kiện luật định.
Vì vậy, bên mua cần kiểm tra thời hạn sử dụng đất còn lại, hình thức trả tiền thuê đất đai và khả năng tiếp tục thực hiện hợp đồng thuê đất sau giao dịch.
Rủi ro: Thời hạn thuê còn lại ngắn, hợp đồng thuê không được tiếp tục hoặc quyền khai thác tài sản bị hạn chế có thể làm giảm đáng kể giá trị doanh nghiệp.
Rủi ro đất đai đang thế chấp, tranh chấp hoặc bị kê biên
Quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất có thể đang được thế chấp tại ngân hàng để bảo đảm các khoản vay của doanh nghiệp.
Bên mua cần kiểm tra:
- Thông tin đăng ký thế chấp;
- Dư nợ và nghĩa vụ bảo đảm tại ngân hàng;
- Tranh chấp với cá nhân, tổ chức hoặc người sử dụng đất liền kề;
- Quyết định kê biên, phong tỏa hoặc hạn chế giao dịch;
- Điều khoản thay đổi quyền kiểm soát trong hợp đồng tín dụng.
Theo Điều 45 Luật Đất đai 2024, quyền sử dụng đất bị kê biên hoặc áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo quy định không đáp ứng điều kiện thực hiện các quyền chuyển nhượng theo quy định tương ứng.
Rủi ro: Giao dịch có thể bị đình trệ, ngân hàng không chấp thuận phương án xử lý tài sản bảo đảm hoặc bên mua phải sử dụng một phần giá chuyển nhượng để xử lý khoản nợ.
Rủi ro chưa hoàn thành nghĩa vụ tài chính về đất đai
Các khoản nghĩa vụ cần rà soát gồm:
- Tiền sử dụng đất;
- Tiền thuê lại đất;
- Tiền chậm nộp;
- Thuế sử dụng đất phi nông nghiệp;
- Khoản phải nộp do chuyển mục đích sử dụng đất;
- Nghĩa vụ tài chính liên quan đến dự án đầu tư.
Rủi ro: Các khoản nợ chưa được ghi nhận đầy đủ trong báo cáo tài chính có thể làm sai lệch giá trị doanh nghiệp và phát sinh chi phí sau khi bên mua tiếp quản.
Rủi ro tài sản gắn liền với đất không đủ điều kiện pháp lý
Nhà xưởng, kho bãi, văn phòng hoặc công trình xây dựng có thể đang được sử dụng nhưng chưa hoàn thiện hồ sơ pháp lý.
Các vấn đề thường gặp:
- Xây dựng không phép hoặc sai giấy phép;
- Không đúng quy hoạch, thiết kế được duyệt;
- Chưa nghiệm thu công trình;
- Chưa đăng ký quyền sở hữu tài sản;
- Chưa đáp ứng điều kiện phòng cháy, chữa cháy và môi trường.
Rủi ro: Bên mua có thể phải chịu chi phí khắc phục, hoàn thiện hồ sơ hoặc tháo dỡ công trình vi phạm.
Thẩm định pháp lý đất đai, tài sản và dự án trong giao dịch M&A
Thẩm định pháp lý đất đai, tài sản và dự án trong giao dịch M&A là bước cần thiết để xác định chính xác tình trạng pháp lý và giá trị tài sản của doanh nghiệp mục tiêu.
Doanh nghiệp có thể tham khảo thêm bài viết Thẩm định pháp lý trong M&A của Luật Việt An để hiểu rõ vì sao phải thẩm định; quy trình rà soát tổng thể doanh nghiệp trước khi thực hiện giao dịch https://luatvietan.vn/tham-dinh-phap-ly-trong-ma.html
Bài viết này, Luật Việt An sẽ tập trung vào nội dung thẩm định đất đai
Thẩm định hồ sơ quyền sử dụng đất
- Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất;
- Quyết định giao đất, cho thuê đất;
- Hợp đồng thuê lại đất;
- Hồ sơ góp vốn, nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất;
- Trích lục bản đồ địa chính;
- Hồ sơ đăng ký biến động
- Chứng từ hoàn thành nghĩa vụ tài chính về đất.
Mục tiêu là xác định chủ thể có quyền sử dụng đất, diện tích, mục đích, thời hạn và các hạn chế liên quan.
Thẩm định tài sản gắn liền với đất
- Giấy phép xây dựng;
- Hồ sơ thiết kế, nghiệm thu, hoàn công;
- Hồ sơ đăng ký quyền sở hữu tài sản;
- Hiện trạng công trình thực tế;
- Tình trạng thế chấp, tranh chấp;
- Hồ sơ phòng cháy, chữa cháy và môi trường.
Cần tổ chức kiểm tra thực địa để đối chiếu hồ sơ với hiện trạng sử dụng, tránh chỉ dựa vào tài liệu do bên bán cung cấp.
Thẩm định dự án đầu tư, dự án bất động sản
Đối với doanh nghiệp có dự án đang triển khai, cần kiểm tra:
- Quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư;
- Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư nếu thuộc trường hợp phải cấp;
- Quy hoạch chi tiết được phê duyệt;
- Quyết định giao đất, cho thuê đất;
- Hồ sơ bồi thường, hỗ trợ, tái định cư;
- Tiến độ thực hiện dự án;
- Giấy phép xây dựng;
- Nghĩa vụ tài chính và tình trạng thanh tra, xử phạt.
Đặc biệt, nếu thực hiện chuyển nhượng toàn bộ hoặc một phần dự án bất động sản, cần rà soát các điều kiện tại Điều 40 Luật Kinh doanh bất động sản 2023 và thẩm quyền, thủ tục tại Điều 41, Điều 42 của Luật này.
Tình huống giải định: Mua lại doanh nghiệp có nhà xưởng nhưng phát hiện vi phạm đất đai
Công ty A dự kiến mua 100% vốn điều lệ của Công ty B với giá 150 tỷ đồng. Công ty B đang sử dụng 20.000 m² đất để sản xuất và có hệ thống nhà xưởng hoàn chỉnh.
Trong quá trình thẩm định, Công ty A phát hiện:
5.000 m² đất đang sử dụng chưa được phép chuyển sang mục đích sản xuất;
Một phần nhà xưởng xây dựng không đúng hồ sơ được phê duyệt;
Công ty B còn nợ tiền thuê đất
Quyền sử dụng đất đang được thế chấp tại ngân hàng.
Rủi ro đối với bên mua:
- Không thể khai thác toàn bộ diện tích đất theo kế hoạch;
- Phát sinh chi phí xử lý vi phạm xây dựng và đất đai;
- Phải tính đến nghĩa vụ tài chính còn tồn đọng;
- Có thể gặp trở ngại khi thay đổi quyền kiểm soát doanh nghiệp do điều kiện trong hợp đồng tín dụng.
Phương án xử lý:
- Yêu cầu bên bán xử lý các vi phạm trọng yếu trước khi hoàn tất giao dịch.
- Làm việc với ngân hàng để thống nhất phương án giải chấp hoặc xử lý khoản vay
- Điều chỉnh giá mua tương ứng với chi phí khắc phục và rủi ro còn tồn tại.
- Giữ lại một phần giá chuyển nhượng hoặc sử dụng tài khoản ký quỹ để bảo đảm nghĩa vụ của bên bán.
- Bổ sung cam kết, bảo đảm và trách nhiệm bồi thường trong hợp đồng M&A.
Tình huống này cho thấy việc kiểm tra giấy chứng nhận quyền sử dụng đất là chưa đủ. Bên mua phải đánh giá cả hiện trạng, tài sản, nghĩa vụ tài chính và các hạn chế giao dịch.
Giải pháp hạn chế rủi ro pháp lý đất đai khi mua lại doanh nghiệp
Để bảo vệ quyền lợi và hạn chế chi phí phát sinh, bên mua nên thực hiện các công việc sau:
| Công việc | Nội dung trọng tâm |
| Thẩm định hồ sơ đất | Kiểm tra giấy chứng nhận, nguồn gốc, thời hạn sử dụng |
| Kiểm tra quy hoạch | Đối chiếu mục đích sử dụng và quy hoạch |
| Kiểm tra thực địa | Xác minh diện tích, ranh giới, công trình |
| Rà soát nghĩa vụ tài chính | Kiểm tra tiền thuê đất, tiền sử dụng đất còn nợ |
| Kiểm tra tranh chấp | Rà soát thế chấp, kê biên, hạn chế giao dịch |
| Định giá doanh nghiệp | Điều chỉnh giá theo rủi ro phát hiện |
| Hoàn thiện hợp đồng | Bổ sung cam kết và trách nhiệm bồi thường |
Ngoài ra, hợp đồng M&A nên quy định rõ:
- Danh mục đất đai và tài sản thuộc doanh nghiệp;
- Cam kết của bên bán về tính hợp pháp của quyền sử dụng đất;
- Trách nhiệm xử lý nghĩa vụ tài chính phát sinh trước Closing;
- Điều kiện phải hoàn thành trước khi thanh toán;
- Cơ chế ký quỹ hoặc giữ lại tiền chuyển nhượng;
- Thời hạn và giới hạn trách nhiệm bồi thường.
Đối với các vi phạm chưa thể xử lý ngay, bên mua nên cân nhắc giữ lại một phần giá chuyển nhượng để bảo đảm nghĩa vụ khắc phục của bên bán.
Các câu hỏi thường gặp
Mua 100% cổ phần doanh nghiệp có đất có phải sang tên quyền sử dụng đất không?
Thông thường không, vì pháp nhân sử dụng đất vẫn giữ nguyên. Tuy nhiên, cần kiểm tra thủ tục đầu tư, điều kiện về đất đai và các thỏa thuận với ngân hàng nếu có.
Doanh nghiệp còn nợ tiền thuê đất đai có được thực hiện M&A không?
Không phải mọi khoản nợ đều khiến giao dịch bị cấm. Tuy nhiên, cần xác định nghĩa vụ còn thiếu và thỏa thuận rõ trách nhiệm thanh toán trong hợp đồng.
Mua doanh nghiệp có nhà xưởng xây dựng sai phép có rủi ro gì?
Bên mua có thể phải tiếp nhận trách nhiệm khắc phục vi phạm, hoàn thiện hồ sơ hoặc tháo dỡ công trình nếu không đủ điều kiện tồn tại.
Nhà đầu tư nước ngoài mua doanh nghiệp có đất cần lưu ý gì?
Cần kiểm tra điều kiện tiếp cận thị trường, khu vực đất, tỷ lệ sở hữu và các yêu cầu về quốc phòng, an ninh theo Luật Đầu tư 2025 và Luật Đất đai 2024.
Có thể yêu cầu bên bán bồi thường nếu phát hiện vi phạm đất đai sau M&A không?
Có thể nếu vi phạm thuộc phạm vi cam kết, bảo đảm hoặc nghĩa vụ bồi thường trong hợp đồng. Vì vậy, cần quy định rõ trách nhiệm và thời hạn khiếu nại.
Quý khách hàng muốn tư vấn chi tiết hơn về nội dung trên vui lòng liên hệ Công ty luật Việt An để được hỗ trợ tốt nhất!
Viết bài: Luật sư tập sự Đỗ Quỳnh Trang
Luật sư phụ trách và kiểm duyệt bài viết: LS: Trung Thị Liệu.
Hotline/ Zalo/ Whatsapp: (+84) 961 571 818
Email: info@vietanlaw.com
Văn phòng Hà Nội: Tầng 3, Tòa nhà Hoàng Ngân Plaza, số 125 Hoàng Ngân,
Phường Yên Hòa, TP. Hà Nội
Văn phòng TP.HCM: P. 2.26 – 2.27 Tòa nhà Charmington La Pointe, 181 Cao Thắng, Phường Hòa Hưng, TP. HCM.

