“Thỏa thuận cổ đông (SHA) tại Việt Nam: Quy định và điều khoản quan trọng” là chủ đề được nhiều nhà đầu tư, doanh nghiệp và cổ đông quan tâm khi thành lập công ty cổ phần, tiếp nhận vốn đầu tư hoặc thực hiện giao dịch mua bán, chuyển nhượng cổ phần. Một thỏa thuận cổ đông được xây dựng chặt chẽ không chỉ giúp xác định quyền và nghĩa vụ giữa các bên mà còn góp phần kiểm soát hoạt động quản lý, bảo vệ quyền cổ đông thiểu số, hạn chế xung đột lợi ích và thiết lập cơ chế giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, để SHA phát huy hiệu quả, các bên cần đặc biệt lưu ý đến hiệu lực hợp đồng, mối quan hệ với điều lệ công ty và khả năng thực thi của từng điều khoản theo pháp luật Việt Nam.
Thỏa thuận cổ đông (SHA) là gì?
Thỏa thuận cổ đông, tiếng Anh là Shareholders’ Agreement (SHA), là văn bản thỏa thuận giữa hai hoặc nhiều cổ đông của một công ty, nhằm xác lập các quyền, nghĩa vụ và nguyên tắc phối hợp trong quá trình sở hữu, quản lý và vận hành doanh nghiệp. Tùy từng giao dịch, công ty hoặc nhà đầu tư mới cũng có thể tham gia ký kết nếu các bên muốn xác lập quyền và nghĩa vụ trực tiếp với những chủ thể này.
Khác với điều lệ công ty, vốn quy định cơ cấu tổ chức, quản lý và hoạt động của doanh nghiệp, SHA thường tập trung vào các cam kết cụ thể giữa các cổ đông, chẳng hạn như quyền đề cử thành viên Hội đồng quản trị, cơ chế biểu quyết, danh mục vấn đề cần được chấp thuận đặc biệt, hạn chế chuyển nhượng cổ phần và phương thức thoái vốn.
Thỏa thuận cổ đông có thể được xem xét dưới góc độ hợp đồng dân sự, với điều kiện đáp ứng các yêu cầu về chủ thể, sự tự nguyện, mục đích và nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Việc xác định đúng bản chất pháp lý này là cơ sở để đánh giá hiệu lực và khả năng thực thi của các cam kết trong SHA.
Khi nào doanh nghiệp cần ký thỏa thuận cổ đông (SHA)?
Thỏa thuận cổ đông thường được sử dụng trong các trường hợp sau:
- Thành lập công ty cổ phần: Các nhà sáng lập thống nhất tỷ lệ sở hữu, vai trò quản lý, quyền biểu quyết và phương thức xử lý khi bất đồng.
- Tiếp nhận nhà đầu tư mới: Nhà đầu tư muốn có quyền giám sát, quyền đề cử nhân sự hoặc quyền chấp thuận một số quyết định quan trọng tương ứng với khoản đầu tư.
- Giao dịch M&A: Bên mua và cổ đông hiện hữu cần xác định cơ chế quản lý sau giao dịch, cam kết chuyển nhượng, bảo đảm quyền lợi và điều kiện thoái vốn.
- Công ty có nhiều nhóm cổ đông: Các bên cần thiết lập nguyên tắc hợp tác, hạn chế xung đột lợi ích và bảo vệ quyền cổ đông thiểu số.
- Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài: Các nhà đầu tư cần làm rõ quyền kiểm soát, nghĩa vụ góp vốn, cơ chế chuyển nhượng và yêu cầu tuân thủ pháp luật Việt Nam.
Thỏa thuận cổ đông (SHA) tại Việt Nam: Quy định và điều khoản quan trọng
Quyền kiểm soát và cơ chế quản trị công ty
Quyền kiểm soát là một trong những nội dung trọng tâm của thỏa thuận cổ đông, đặc biệt khi doanh nghiệp có sự tham gia của nhà đầu tư tài chính, nhà đầu tư chiến lược hoặc nhiều nhóm cổ đông sáng lập.
SHA cần quy định cụ thể số lượng thành viên Hội đồng quản trị mà mỗi nhóm cổ đông được quyền đề cử, điều kiện duy trì quyền đề cử, cơ chế thay thế nhân sự và trách nhiệm phối hợp trong việc bầu, miễn nhiệm hoặc bãi nhiệm thành viên. Các quyền này phải được thực hiện phù hợp với Luật Doanh nghiệp và điều lệ công ty.
Ngoài ra, các bên cần thống nhất về cơ chế tổ chức họp, cung cấp tài liệu, thời hạn thông báo, quyền tiếp cận thông tin và nguyên tắc phối hợp trong việc biểu quyết. Nếu có sự khác biệt về quyền giữa các nhóm cổ đông, cần xác định rõ phạm vi và điều kiện áp dụng để tránh phát sinh tranh chấp.
Vấn đề được bảo lưu
Vấn đề được bảo lưu là những quyết định quan trọng mà các bên thống nhất phải đáp ứng một ngưỡng chấp thuận đặc biệt, chẳng hạn sự đồng ý của một nhóm cổ đông hoặc thành viên Hội đồng quản trị do nhà đầu tư đề cử.
Danh mục này có thể bao gồm:
- Thay đổi ngành nghề kinh doanh cốt lõi hoặc định hướng phát triển của công ty.
- Sửa đổi điều lệ, thay đổi vốn điều lệ hoặc phát hành thêm cổ phần.
- Vay vốn vượt ngưỡng giá trị đã thống nhất, bảo lãnh hoặc sử dụng tài sản quan trọng để bảo đảm nghĩa vụ.
- Mua bán, chuyển nhượng tài sản có giá trị lớn hoặc thực hiện giao dịch ngoài hoạt động kinh doanh thông thường.
- Giao dịch với người có liên quan hoặc giao dịch có nguy cơ xung đột lợi ích.
- Sáp nhập, hợp nhất, chia, tách, giải thể hoặc tái cấu trúc doanh nghiệp.
- Bổ nhiệm, miễn nhiệm người quản lý chủ chốt trong phạm vi các bên có thể thỏa thuận hợp pháp.
Để tránh tình trạng một cổ đông có thể ngăn cản mọi hoạt động của doanh nghiệp, SHA nên quy định rõ ngưỡng giá trị, thời hạn phản hồi, trường hợp khẩn cấp và cơ chế xử lý khi không đạt được đồng thuận.
Quan trọng hơn, vấn đề được bảo lưu trong SHA không thể tự động thay thế thẩm quyền luật định của Đại hội đồng cổ đông, Hội đồng quản trị hoặc người đại diện theo pháp luật. Nếu muốn cơ chế này tác động trực tiếp đến việc ra quyết định của công ty, cần thiết kế đồng bộ với điều lệ và quy định quản trị có liên quan.
Bảo vệ quyền cổ đông thiểu số
Cổ đông thiểu số có thể gặp bất lợi khi tỷ lệ sở hữu không đủ để quyết định các vấn đề quản trị hoặc khi quyền tiếp cận thông tin và ảnh hưởng đến hoạt động công ty bị hạn chế trên thực tế.
Vì vậy, SHA nên có các cơ chế bảo vệ phù hợp như quyền tiếp cận báo cáo tài chính, quyền nhận thông tin định kỳ, quyền đề cử nhân sự trong điều kiện nhất định, quyền tham vấn đối với giao dịch quan trọng và cơ chế xử lý xung đột lợi ích.
Tuy nhiên, các quyền được thỏa thuận trong SHA chỉ có ý nghĩa bổ sung, không thay thế các quyền luật định của cổ đông. Theo Điều 115 Luật Doanh nghiệp năm 2020, cổ đông phổ thông có những quyền cơ bản như tham dự, phát biểu và biểu quyết tại Đại hội đồng cổ đông, nhận cổ tức theo quyết định hợp lệ, ưu tiên mua cổ phần mới theo quy định và tự do chuyển nhượng cổ phần trong giới hạn luật định.
Điều 115 và Điều 166 của Luật Doanh nghiệp cũng cần được xem xét khi thiết kế cơ chế bảo vệ cổ đông, bao gồm quyền khởi kiện đối với thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc hoặc Tổng giám đốc trong những trường hợp luật định. Các bên không nên đưa vào SHA điều khoản nhằm tước bỏ hoặc hạn chế trái pháp luật quyền của cổ đông.
Chuyển nhượng cổ phần và quyền ưu tiên mua
Theo Điều 127 Luật Doanh nghiệp năm 2020, cổ phần về nguyên tắc được tự do chuyển nhượng, trừ các trường hợp luật định và trường hợp điều lệ có quy định hạn chế phù hợp với điều kiện pháp luật.
SHA có thể quy định cơ chế hạn chế chuyển nhượng giữa các bên, nhưng cần phân biệt nghĩa vụ hợp đồng với điều kiện có thể áp dụng trực tiếp đối với công ty hoặc bên nhận chuyển nhượng.
Những điều khoản thường được sử dụng gồm:
- Quyền ưu tiên mua: Khi một cổ đông dự kiến chuyển nhượng cổ phần cho bên thứ ba, cổ đông còn lại được quyền mua trước theo điều kiện và thời hạn đã thống nhất.
- Quyền chào bán trước: Cổ đông muốn bán phải chào bán cho các bên được chỉ định trước khi tìm kiếm người mua bên ngoài.
- Quyền kéo theo: Trong các điều kiện xác định, cổ đông đáp ứng ngưỡng sở hữu hoặc điều kiện biểu quyết có thể yêu cầu các cổ đông còn lại cùng chuyển nhượng cổ phần để thực hiện giao dịch bán doanh nghiệp.
- Quyền đi cùng: Khi cổ đông chi phối bán cổ phần cho bên thứ ba, cổ đông thiểu số có quyền yêu cầu bên mua mua cả cổ phần của mình theo điều kiện đã thỏa thuận.
Để các cơ chế này có thể thực thi, SHA cần xác định rõ đối tượng áp dụng, thời hạn thông báo, phương pháp xác định giá, điều kiện thanh toán, thủ tục chấp thuận và hậu quả khi vi phạm. Nếu điều khoản liên quan đến hạn chế chuyển nhượng cổ phần, cần xem xét việc ghi nhận trong điều lệ và đáp ứng yêu cầu tại Điều 127 Luật Doanh nghiệp.
Góp vốn, phát hành thêm cổ phần
- Khi doanh nghiệp cần huy động vốn, việc phát hành thêm cổ phần có thể làm giảm tỷ lệ sở hữu của cổ đông hiện hữu nếu họ không tham gia đầu tư bổ sung.
- SHA nên quy định nguyên tắc thông báo kế hoạch huy động vốn, quyền ưu tiên mua cổ phần mới, thời hạn thực hiện quyền, phương thức xác định giá và cơ chế xử lý khi cổ đông không góp thêm vốn. Các bên cũng có thể thỏa thuận về một số cơ chế chống pha loãng trong giới hạn pháp luật cho phép.
- Tuy nhiên, quyền ưu tiên mua cổ phần mới, thủ tục chào bán và việc phát hành phải tuân thủ Luật Doanh nghiệp, điều lệ công ty và pháp luật chứng khoán nếu doanh nghiệp thuộc phạm vi điều chỉnh. Điều khoản SHA không thể thay thế nghị quyết, thủ tục hoặc điều kiện pháp lý bắt buộc của đợt phát hành.
Bảo mật, cạnh tranh và xung đột lợi ích
- Cổ đông thường tiếp cận các thông tin nhạy cảm như dữ liệu khách hàng, kế hoạch kinh doanh, báo cáo tài chính và chiến lược đầu tư. SHA nên xác định loại thông tin được bảo mật, mục đích sử dụng, đối tượng được phép tiếp cận, ngoại lệ công bố và thời hạn bảo mật sau khi cổ đông rời khỏi công ty.
- Nếu có điều khoản hạn chế cạnh tranh, các bên cần xác định phạm vi hoạt động, thời hạn, lãnh thổ và lợi ích hợp pháp cần bảo vệ. Không nên quy định một lệnh cấm cạnh tranh quá rộng hoặc mặc nhiên cho rằng mọi hạn chế đều có hiệu lực chỉ vì đã được ký kết.
- Ngoài ra, SHA cần quy định việc kê khai lợi ích liên quan, xử lý giao dịch với bên liên quan và nghĩa vụ không sử dụng thông tin nội bộ vì lợi ích riêng. Các điều khoản này phải được phối hợp với các quy định bắt buộc về quản trị doanh nghiệp, cạnh tranh và pháp luật chuyên ngành.
Mối quan hệ giữa SHA và điều lệ công ty
Một trong những vấn đề quan trọng nhất khi soạn thảo thỏa thuận cổ đông là xác định mối quan hệ giữa SHA và điều lệ công ty. Hai văn bản có thể cùng điều chỉnh quyền quản lý, biểu quyết và chuyển nhượng cổ phần nhưng khác nhau về đối tượng ràng buộc và cơ chế thực thi.
Theo Điều 24 Luật Doanh nghiệp năm 2020, điều lệ công ty cổ phần có những nội dung chủ yếu về cơ cấu tổ chức quản lý, quyền và nghĩa vụ của cổ đông, nguyên tắc giải quyết tranh chấp nội bộ và các vấn đề quản trị khác. Trong khi đó, SHA thường bổ sung các cam kết riêng giữa những cổ đông ký kết.
| Tiêu chí | Thỏa thuận cổ đông (SHA) | Điều lệ công ty |
| Bản chất | Thỏa thuận mang tính hợp đồng giữa các bên | Văn bản nền tảng về tổ chức và hoạt động của công ty |
| Cơ sở pháp lý | Bộ luật Dân sự và pháp luật liên quan | Luật Doanh nghiệp và pháp luật liên quan |
| Chủ thể ràng buộc | Chủ yếu là các bên tham gia thỏa thuận | Công ty và các chủ thể chịu sự điều chỉnh của điều lệ theo pháp luật |
| Nội dung thường gặp | Quyền kiểm soát, vấn đề được bảo lưu, chuyển nhượng, thoái vốn | Cơ cấu tổ chức, thẩm quyền, thể thức họp và biểu quyết |
| Thay đổi nội dung | Theo cơ chế sửa đổi được các bên thống nhất | Theo trình tự, thẩm quyền và tỷ lệ biểu quyết luật định, điều lệ |
| Rủi ro khi không thống nhất | Có thể phát sinh trách nhiệm hợp đồng giữa các bên | Có thể ảnh hưởng trực tiếp đến việc tổ chức và vận hành công ty |
Giải quyết tranh chấp phát sinh từ thỏa thuận cổ đông (SHA)
Cơ chế giải quyết tranh chấp
Tranh chấp từ SHA có thể liên quan đến việc vi phạm cam kết biểu quyết, từ chối chuyển nhượng cổ phần, không thực hiện quyền ưu tiên mua, vi phạm nghĩa vụ bảo mật hoặc bất đồng về quyền kiểm soát công ty.
Các bên nên thiết lập cơ chế giải quyết tranh chấp theo từng bước:
- Thương lượng: Các bên trao đổi trực tiếp trong thời hạn xác định để tìm giải pháp.
- Hòa giải: Nếu thương lượng không thành, các bên có thể sử dụng một bên trung lập hỗ trợ.
- Trọng tài hoặc Tòa án: Nếu không đạt được thỏa thuận, tranh chấp được đưa ra cơ quan có thẩm quyền theo thỏa thuận hợp lệ và pháp luật áp dụng.
Đối với trọng tài, điều khoản cần xác định rõ tổ chức trọng tài hoặc phương thức xác định tổ chức trọng tài, địa điểm, ngôn ngữ và số lượng trọng tài viên nếu phù hợp. Thỏa thuận trọng tài phải đáp ứng điều kiện có hiệu lực theo pháp luật về trọng tài thương mại.
Nếu lựa chọn Tòa án, các bên cần lưu ý thẩm quyền theo loại tranh chấp, cấp xét xử và quy định tố tụng hiện hành. Không phải mọi tranh chấp liên quan đến cổ đông đều mặc nhiên thuộc cùng một cơ chế thẩm quyền.
Chế tài khi vi phạm SHA
- SHA nên xác định hậu quả pháp lý khi một bên không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ, bao gồm yêu cầu tiếp tục thực hiện nghĩa vụ, bồi thường thiệt hại, phạt vi phạm nếu có căn cứ pháp luật và điều kiện áp dụng, hoặc chấm dứt thỏa thuận theo cơ chế đã thống nhất.
- Đối với yêu cầu bồi thường, các bên nên quy định nghĩa vụ chứng minh thiệt hại, mối quan hệ nhân quả, nghĩa vụ hạn chế tổn thất và cách xác định khoản thiệt hại có thể yêu cầu. Điều khoản phạt vi phạm cần được thiết kế phù hợp với bản chất giao dịch và pháp luật áp dụng; không nên mặc nhiên áp dụng một mức phạt chung cho mọi trường hợp.
- Nếu hành vi vi phạm SHA đồng thời làm phát sinh nguy cơ gây thiệt hại cho công ty hoặc xâm phạm quyền cổ đông theo Luật Doanh nghiệp, bên bị ảnh hưởng cần đánh giá riêng các biện pháp bảo vệ quyền theo hợp đồng và theo pháp luật doanh nghiệp.
Những lưu ý khi soạn thảo thỏa thuận cổ đông (SHA) tại Việt Nam
Để hạn chế rủi ro, doanh nghiệp và nhà đầu tư nên lưu ý:
- Rà soát pháp lý trước khi ký: Kiểm tra điều lệ, cơ cấu cổ đông, quyền biểu quyết, tình trạng cổ phần và các cam kết hiện hữu.
- Xác định đúng chủ thể: Làm rõ ai là bên của SHA, công ty có tham gia hay không và người ký có đủ thẩm quyền hay không.
- Quy định rõ cách thực hiện: Tránh các thuật ngữ chung chung như “quyết định quan trọng” mà không xác định danh mục, ngưỡng giá trị hoặc cơ chế chấp thuận.
- Đồng bộ với điều lệ: Các nội dung về quản trị và chuyển nhượng cần được rà soát để bảo đảm phù hợp với pháp luật và có khả năng thực hiện trên thực tế.
- Thiết kế cơ chế xử lý bế tắc: Xác định thời hạn thương lượng, phương án bỏ phiếu lại, trung gian hòa giải hoặc cơ chế thoái vốn nếu bế tắc kéo dài.
- Dự liệu việc cổ đông thay đổi: Quy định về gia nhập SHA, chuyển nhượng, thay đổi quyền sở hữu và chấm dứt tư cách thành viên.
- Kiểm tra pháp luật chuyên ngành: Đặc biệt đối với doanh nghiệp đại chúng, tổ chức tín dụng, lĩnh vực kinh doanh có điều kiện hoặc doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.
Một SHA hiệu quả không chỉ ghi nhận quyền lợi mà còn phải xác định được cách thực hiện, thời điểm thực hiện và hậu quả khi vi phạm. Các điều khoản càng cụ thể, cơ chế quản trị và giải quyết tranh chấp càng có cơ sở để vận hành ổn định.
Câu hỏi thường gặp về thỏa thuận cổ đông (SHA)
Thỏa thuận cổ đông (SHA) có bắt buộc phải công chứng không?
Không có yêu cầu chung bắt buộc mọi SHA phải công chứng. Tuy nhiên, các bên cần tuân thủ quy định về hình thức đối với giao dịch cụ thể nếu pháp luật có yêu cầu riêng.
SHA có thể thay thế điều lệ công ty không?
Không. SHA là thỏa thuận giữa các bên, còn điều lệ là văn bản nền tảng về tổ chức và hoạt động của công ty. Các nội dung quản trị cần có hiệu lực trong phạm vi công ty phải được rà soát và thể hiện phù hợp trong điều lệ hoặc văn bản nội bộ có liên quan.
SHA có bảo vệ được quyền cổ đông thiểu số không?
Có thể, thông qua các cơ chế như quyền tiếp cận thông tin, quyền đề cử nhân sự, quyền chấp thuận một số vấn đề được bảo lưu và quyền đi cùng khi cổ đông chi phối chuyển nhượng cổ phần. Tuy nhiên, các quyền này phải phù hợp với pháp luật và được thiết kế để có thể thực hiện trên thực tế.
Có thể hạn chế cổ đông chuyển nhượng cổ phần trong SHA không?
Các bên có thể thỏa thuận nghĩa vụ và điều kiện chuyển nhượng giữa những người tham gia, nhưng hiệu lực đối với công ty và bên thứ ba cần được xem xét riêng. Đặc biệt, hạn chế chuyển nhượng cổ phần phải phù hợp với Điều 127 Luật Doanh nghiệp năm 2020 và các quy định liên quan.
Khi một cổ đông vi phạm SHA, bên còn lại có thể khởi kiện không?
Có. Nếu có căn cứ xác định nghĩa vụ hợp pháp bị vi phạm, bên bị ảnh hưởng có thể yêu cầu thực hiện nghĩa vụ, bồi thường thiệt hại hoặc áp dụng biện pháp khác theo thỏa thuận và pháp luật. Cơ quan giải quyết tranh chấp là trọng tài hoặc Tòa án tùy thuộc vào thỏa thuận hợp lệ và quy định về thẩm quyền.
Trên đây là nội dung về thỏa thuận cổ đông (SHA) tại Việt Nam: Quy định và điều khoản quan trọng. Quý khách hàng có thắc mắc liên quan, vui lòng liên hệ Luật Việt An để được tư vấn, hỗ trợ tốt nhất.
Viết bài: Luật sư tập sự Đỗ Quỳnh Trang
Luật sư phụ trách và kiểm duyệt bài viết: LS: Trung Thị Liệu.
Hotline/ Zalo/ Whatsapp: (+84) 961 571 818
Email: info@vietanlaw.com
Văn phòng Hà Nội: Tầng 3, Tòa nhà Hoàng Ngân Plaza, số 125 Hoàng Ngân,
Phường Yên Hòa, TP. Hà Nội
Văn phòng TP.HCM: P. 2.26 – 2.27 Tòa nhà Charmington La Pointe, 181 Cao Thắng, Phường Hòa Hưng, TP. HCM.
