6 loại hợp đồng lao động không phải đóng bảo hiểm xã hội tại Việt Nam

Các loại hợp đồng lao động không phải đóng bảo hiểm xã hội tại Việt Nam là chủ đề được nhiều doanh nghiệp, nhà đầu tư và bộ phận nhân sự quan tâm nhằm tối ưu chi phí lao động nhưng vẫn đảm bảo tuân thủ pháp luật. Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024 có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, việc xác định đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc không còn phụ thuộc hoàn toàn vào tên gọi của hợp đồng mà được xem xét dựa trên bản chất thực tế của quan hệ lao động. Vì vậy, doanh nghiệp cần hiểu rõ các trường hợp được pháp luật cho phép không phải tham gia bảo hiểm xã hội để hạn chế rủi ro truy thu, xử phạt vi phạm hành chính và tranh chấp lao động. Trong bài viết này, chuyên viên pháp lý của Luật Việt An sẽ phân tích chi tiết 6 loại hợp đồng lao động không phải đóng bảo hiểm xã hội tại Việt Nam, đồng thời làm rõ các quy định mới nhất về đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, hợp đồng không phải đóng BHXH, và những lưu ý quan trọng trong quá trình sử dụng lao động..

Tóm tắt pháp lý các trường hợp miễn đóng bảo hiểm xã hội

Bản chất quan hệ lao động phải đóng BHXH theo quy định mới nhất

Sự thay đổi lớn nhất của Luật Bảo hiểm xã hội 2024 là việc ngăn chặn các hành vi lách luật thông qua hình thức tên gọi của hợp đồng/ thỏa thuận. Cụ thể, Điều 2 khoản 1 điểm a Luật BHXH 2024 quy định đối tượng tham gia BHXH bắt buộc là người làm việc theo HĐLĐ không xác định thời hạn hoặc xác định thời hạn từ đủ 01 tháng trở lên, “kể cả trường hợp thỏa thuận bằng tên gọi khác nhưng có nội dung thể hiện việc làm có trả công, tiền lương và sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên”.

Theo đó, cơ quan nhà nước sẽ nhận diện quan hệ lao động dựa trên ba yếu tố thực chất:

• Việc làm có trả công, tiền lương định kỳ;
• Sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên đối với người làm việc;
• Tính phụ thuộc trong quá trình thực hiện công việc.

Do đó, bất kể thỏa thuận mang tên gọi là gì (cộng tác viên, đối tác, khoán việc), nếu hội tụ đủ các yếu tố trên, hợp đồng đó mặc nhiên bị xem là hợp đồng lao động và phát sinh nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc.

Chi tiết 6 loại hợp đồng lao động không phải đóng bảo hiểm xã hội tại Việt Nam

Hợp đồng lao động dưới 01 tháng

Căn cứ theo Điều 2 Luật BHXH 2024, đối tượng tham gia bảo hiểm bắt buộc chỉ áp dụng cho người làm việc theo hợp đồng xác định thời hạn từ đủ 01 tháng trở lên. Do vậy, HĐLĐ dưới 1 tháng (vẫn là loại HĐLĐ xác định thời hạn theo điểm b khoản 1 Điều 20 Bộ luật Lao động 2019) không thuộc diện đóng BHXH bắt buộc.

• Hình thức: Có thể giao kết bằng lời nói hoặc văn bản (Điều 14 Bộ luật Lao động 2019)
• Nghĩa vụ thay thế: Người sử dụng lao động bắt buộc phải chi trả thêm cùng kỳ lương một khoản tiền tương đương mức đóng BHXH, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp thuộc trách nhiệm của doanh nghiệp;

à Lưu ý rủi ro: Việc cố tình chia nhỏ một công việc dài hạn thành nhiều hợp đồng dưới 01 tháng liên tiếp để né tránh nghĩa vụ sẽ bị cơ quan chức năng xác định là quan hệ lao động liên tục và đối mặt với rủi ro truy thu.

Hợp đồng thử việc độc lập

Theo khoản 5 Điều 3 Nghị định 158/2025/NĐ-CP hướng dẫn Luật Bảo hiểm xã hội về bảo hiểm xã hội bắt buộc quy định: “người làm việc theo hợp đồng thử việc riêng biệt không thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc”.

• Hình thức: thỏa thuận về thử việc bằng việc giao kết hợp đồng thử việc.
• Thời hạn thỏa thuận tuân thủ quy định của Bộ luật Lao động 2019.
• Ngay khi kết thúc thời gian thử việc, doanh nghiệp phải thông báo kết quả và ký hợp đồng chính thức, tránh tự động phát sinh nghĩa vụ BHXH kể từ thời điểm xác lập HĐLĐ do tiếp tục làm việc sau thời gian thử việc.

Hợp đồng dịch vụ và khoán việc

Đây là giao dịch dân sự được điều chỉnh bởi Điều 513 Bộ luật Dân sự 2015. Theo đó, bên nhận dịch vụ thực hiện hợp đồng độc lập về thời gian, phương thức thực hiện và tự trang bị công cụ làm việc.

Hình thức:

• Hợp đồng dịch vụ;
• Hợp đồng khoán việc;
• Hợp đồng cộng tác viên;

Điều kiện áp dụng:

• Cơ chế thanh toán phải dựa trên việc nghiệm thu kết quả, sản phẩm hoàn thành;
• Tuyệt đối không trả thù lao theo tính chất tiền lương định kỳ hàng tháng;
• Người nhận khoán không bị ràng buộc bởi nội quy lao động, không phải chấm công và không chịu sự quản lý trực tiếp của doanh nghiệp.
• Nếu lương cộng tác viên được trả theo tháng, thì cần thấp hơn tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc thấp nhất.

Hợp đồng học nghề, tập nghề

Mục đích cốt lõi của thỏa thuận là truyền đạt kỹ năng, nghề nghiệp theo quy định của Điều 61, 62 Bộ luật Lao động 2019. Do vậy, pháp luật cho phép doanh nghiệp hỗ trợ chi phí hoặc trả lương trong thời gian học nghề, nhưng khoản tiền này không làm phát sinh nghĩa vụ đóng bảo hiểm.

Nghĩa vụ tùy chọn: Khoản 3 Điều 62 Bộ luật Lao động 2019 quy định chi phí đào tạo có thể bao gồm “tiền lương, tiền đóng BHXH, BHYT cho người học trong thời gian đi học”.

Hợp đồng với người đang hưởng lương hưu, trợ cấp BHXH, trợ cấp hằng tháng

Đây là đối tượng được loại trừ nghĩa vụ đóng BHXH bắt buộc theo khoản 7 Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội 2024.

• Hình thức: Doanh nghiệp được quyền giao kết hợp đồng xác định thời hạn nhiều lần với nhóm lao động cao tuổi (Điều 149 Bộ luật Lao động 2019);
• Nghĩa vụ thay thế: Tương tự hợp đồng dưới 01 tháng, doanh nghiệp phải thanh toán trực tiếp vào lương khoản tiền tương đương tỷ lệ đóng bảo hiểm để đảm bảo quyền lợi cho người lao động.

Hợp đồng với người giúp việc gia đình

Người giúp việc gia đình là đối tượng được loại trừ nghĩa vụ đóng BHXH bắt buộc theo khoản 7 Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội 2024.

• Hình thức: bắt buộc phải giao kết hợp đồng lao động bằng văn bản (Điều 162 Bộ luật Lao động 2019);
• Nghĩa vụ thay thế: Người sử dụng lao động có trách nhiệm chi trả cùng kỳ lương khoản tiền bằng mức đóng bảo hiểm để người giúp việc tự chủ động tham gia các loại hình bảo hiểm tự nguyện.

Doanh nghiệp trốn đóng bảo hiểm xã hội cho người lao động có thể bị xử phạt như thế nào?

Từ ngày 01/7/2025, cùng với sự hiệu lực của Luật mới, các Nghị định xử phạt được siết chặt nhằm răn đe hành vi vi phạm:

• Phạt tiền chậm đóng: Căn cứ Nghị định 274/2025/NĐ-CP hướng dẫn Luật Bảo hiểm xã hội về chậm đóng, trốn đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp; khiếu nại, tố cáo về bảo hiểm xã hội (hiệu lực từ 30/11/2025), doanh nghiệp phải nộp khoản tiền tính bằng 0,03%/ngày trên tổng số tiền và số ngày chậm đóng cho người lao động thuộc diện đóng BHXH bắt buộc;
• Chuyển hóa hành vi: Quá 60 ngày kể từ ngày hết thời hạn đôn đốc mà doanh nghiệp không khắc phục, hành vi “chậm đóng” sẽ tự động chuyển thành “trốn đóng bảo hiểm xã hội”;
• Xử phạt hành chính: Phạt tiền từ 18 – 20% tổng số tiền phải đóng nhưng tối đa lên đến 75 triệu đồng đối với cá nhân (tổ chức bị phạt gấp đôi), đồng thời áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả buộc truy thu;
• Truy cứu trách nhiệm hình sự: Theo Điều 216 Bộ luật Hình sự, hành vi gian dối, dùng thủ đoạn khác để trốn đóng bảo hiểm xã hội từ 6 tháng trở lên tái phạm sau khi đã bị xử phạt vi phạm hành chính thì có thể bị phạt tù đến 07 năm đối với cá nhân; pháp nhân thương mại vi phạm có thể bị phạt tiền lên đến 3 tỷ đồng.

Doanh nghiệp cần làm gì?

Để giảm thiểu rủi ro khi ký hợp đồng lao động thuộc đối tượng không bắt buộc đóng BHXH, doanh nghiệp cần:

• Rà soát toàn bộ hợp đồng hiện có;
• Chuẩn hóa văn bản: Mẫu hợp đồng dịch vụ/ khoán/ Cộng tác viên, Hợp đồng thử việc,…
• Hợp tác khi nhận văn bản của cơ quan BHXH;
• Rà soát lại bảng lương đối với nhóm làm việc không trọn thời gian để xác định lại nghĩa vụ.

Câu hỏi thường gặp về đóng bảo hiểm xã hội

Hợp đồng cộng tác viên có phải đóng bảo hiểm xã hội không?

Việc đóng bảo hiểm đối với cộng tác viên hoàn toàn phụ thuộc vào bản chất công việc.

• Nếu cộng tác viên làm việc độc lập, trả thù lao theo dự án thì thuộc nhóm dịch vụ dân sự (không phải đóng).
• Ngược lại, nếu cộng tác viên phải chấm công, chịu sự quản lý và nhận lương định kỳ, quan hệ này bị coi là hợp đồng lao động và bắt buộc tham gia bảo hiểm.

Người lao động ký hợp đồng với nhiều công ty thì đóng bảo hiểm thế nào?

Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, người lao động đồng thời giao kết nhiều hợp đồng lao động thì chỉ tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp theo hợp đồng lao động giao kết đầu tiên có hiệu lực. Các công ty còn lại có trách nhiệm chi trả vào lương khoản tiền tương đương mức đóng bảo hiểm theo quy định.

Nghỉ không lương bao nhiêu ngày trong tháng thì không phải đóng bảo hiểm?

Trường hợp người lao động không hưởng tiền lương từ 14 ngày làm việc trở lên trong tháng (do thỏa thuận nghỉ không lương, tạm hoãn hợp đồng lao động) thì cả doanh nghiệp và người lao động không phải đóng bảo hiểm xã hội của tháng đó, trừ khi hai bên có thỏa thuận tiếp tục đóng dựa trên mức lương tháng gần nhất.

Dịch vụ tư vấn pháp luật lao động tại Luật Việt An

Với bề dày kinh nghiệm trong lĩnh vực tư vấn doanh nghiệp, Luật Việt An cung cấp các dịch vụ tư vấn pháp luật doanh nghiệp toàn diện liên quan đến quan hệ lao động:

• Rà soát, đánh giá tính tuân thủ của hệ thống hợp đồng hiện tại theo tiêu chuẩn mới của Luật Bảo hiểm xã hội;
• Soạn thảo, chuẩn hóa các mẫu hợp đồng dịch vụ, hợp đồng khoán việc, hợp đồng thử việc đảm bảo chặt chẽ;
• Tư vấn lộ trình giải quyết tranh chấp lao động, đại diện doanh nghiệp làm việc với cơ quan bảo hiểm xã hội, thanh tra lao động trong các đợt kiểm tra;
• Xây dựng nội quy lao động, thỏa ước lao động tập thể và quy chế lương thưởng tối ưu hóa chi phí hợp pháp.

Để được tư vấn chuyên sâu và thiết kế hệ thống văn bản nội bộ an toàn, giảm thiểu tối đa rủi ro khi doanh nghiệp sử dụng 6 loại hợp đồng lao động không phải đóng bảo hiểm xã hội tại Việt Nam, Quý khách hàng vui lòng liên hệ trực tiếp với Luật Việt An để nhận giải pháp từ đội ngũ luật sư chuyên trách.