AI có được bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp tại Việt Nam?

Theo Nghị định 100/2026/NĐ-CP và Thông tư 10/2026/TT-BKHCN, đối tượng sở hữu công nghiệp có sử dụng AI chỉ được bảo hộ nếu con người có đóng góp đáng kể trong quá trình sáng tạo. AI được xem là công cụ hỗ trợ và không được công nhận là tác giả độc lập tại Việt Nam.

Thế nào là “đóng góp đáng kể” của con người?

Nguyên tắc cốt lõi

Một trong điểm mới đáng chú ý tại Nghị định số 100/2026/NĐ-CP là bổ sung Điều 10a quy định quyền đối với đối tượng quyền sở hữu công nghiệp được tạo ra có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo vào sau Điều 10.

Theo đó, quyền sở hữu công nghiệp đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí do con người sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo để tạo ra chỉ được xác lập nếu con người có đóng góp đáng kể vào việc sáng tạo ra các đối tượng đó.

Như vậy quy định này khẳng định AI chỉ được coi là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế vai trò tác giả của con người. Khác với cách tiếp cận mở của một số quốc gia (như Anh hay Nam Phi vốn từng chấp nhận bảo hộ Al là tác giả), Việt Nam kiên định với học thuyết trung tâm là con người.

4 tiêu chí xác định “có đóng góp đáng kể”

Con người được coi là có đóng góp đáng kể vào việc sáng tạo ra sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo trong trường hợp con người thực hiện toàn bộ các hoạt động sau:

Như vậy, người vận hành được ưu tiên công nhận quyền sở hữu nếu chứng minh được việc sử dụng Al là một quá trình lựa chọn và sắp xếp có ý thức. Trong khi nhà phát triển hệ thống AI, chỉ có quyền sở hữu đối với các thành phần thuật toán gốc hoặc khi có thỏa thuận dân sự cụ thể với người dùng.

Quy định này giúp giảm thiểu các tranh chấp pháp lý tiềm tàng khi một tác phẩm Al thành công về mặt thương mại, tạo ra một khuôn khổ rõ ràng cho việc chuyển giao quyền và khai thác kinh tế.

Các lưu ý quan trọng về quyền lợi

• Xác nhận tư cách tác giả: Người thực hiện đầy đủ các đóng góp đáng kể nêu trên được công nhận là tác giả của đối tượng SHCN.
• Trường hợp không đáp ứng điều kiện: Nếu sản phẩm từ AI không thỏa mãn các tiêu chí “có đóng góp đáng kể”, người tạo ra chỉ có quyền sử dụng hoặc cho phép người khác sử dụng, với điều kiện không xâm phạm quyền lợi của bên thứ ba (không được cấp văn bằng bảo hộ độc quyền).
• Đối với nhãn hiệu, bí mật kinh doanh: Các đối tượng như nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý và bí mật kinh doanh có sử dụng AI vẫn được bảo hộ nếu đáp ứng các điều kiện chung của Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành.

Hồ sơ đăng ký sáng chế có sử dụng AI cần lưu ý gì?

Theo Mẫu số 01, Mẫu số 03, Mẫu số 06 Thông tư số 10/2026/TT-BKHCN, Mẫu tờ khai đăng ký quyền sở hữu công nghiệp đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí cần nêu rõ nguồn gốc: Sáng chế/ kiểu dáng công nghiệp/ thiết kế bố trí có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo và con người có đóng góp đáng kể để tạo ra.

Do đó, khi chuẩn bị hồ sơ đăng ký quyền sở hữu công nghiệp có sử dụng AI, cá nhân và doanh nghiệp cần lưu ý:

Lưu ý tờ khai đăng ký quyền sở hữu công nghiệp có sử dụng trí tuệ nhân tạo AI

• Mô tả rõ vai trò của AI trong quá trình tạo ra đối tượng đăng ký;
• Chứng minh sự đóng góp đáng kể của con người về ý tưởng, lựa chọn dữ liệu, chỉnh sửa, hoàn thiện hoặc kiểm soát kết quả đầu ra;
• Lưu giữ tài liệu, dữ liệu và lịch sử quá trình sáng tạo để làm căn cứ chứng minh khi cần thiết;
• Rà soát kỹ tính trung thực và thống nhất giữa tờ khai, bản mô tả và các tài liệu kèm theo hồ sơ đăng ký.

Cơ hội và thách thức khi bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp do AI tạo ra

Cơ hội thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số

Việc bổ sung các quy định về quyền sở hữu công nghiệp gắn với trí tuệ nhân tạo AI tại Nghị định 100/2026/NĐ-CP và Thông tư 10/2026/TT-BKHCN được xem là bước tiến quan trọng trong quá trình hoàn thiện hành lang pháp lý về Intellectual Property Law tại Việt Nam trong thời đại công nghệ số.

• Trước hết, các quy định mới tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho cá nhân, doanh nghiệp khi ứng dụng AI trong hoạt động nghiên cứu và phát triển sáng chế, kiểu dáng công nghiệp hoặc thiết kế bố trí. Việc pháp luật thừa nhận quyền sở hữu công nghiệp đối với sản phẩm có sử dụng AI, nếu con người có đóng góp đáng kể, góp phần khuyến khích hoạt động đổi mới sáng tạo và đầu tư công nghệ.
• Đặc biệt, trong các lĩnh vực như công nghệ thông tin, dược phẩm, cơ khí, thiết kế công nghiệp hay sản xuất chip bán dẫn, AI có thể hỗ trợ rút ngắn thời gian nghiên cứu, tối ưu chi phí và nâng cao hiệu quả sáng tạo. Nhờ đó, doanh nghiệp có thêm cơ hội tạo ra các tài sản sở hữu trí tuệ có giá trị thương mại cao và nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường.
• Bên cạnh đó, quy định mới còn giúp giảm thiểu rủi ro tranh chấp liên quan đến tư cách tác giả hoặc chủ sở hữu đối với các đối tượng sở hữu công nghiệp được tạo ra bằng AI. Việc xác định rõ tiêu chí “đóng góp đáng kể” giúp cơ quan đăng ký và các bên liên quan có căn cứ đánh giá quyền sở hữu một cách minh bạch hơn.

Thách thức trong việc chứng minh đóng góp của con người

Mặc dù mang lại nhiều cơ hội, việc bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp đối với sản phẩm do AI hỗ trợ tạo ra cũng đặt ra không ít thách thức trong thực tiễn áp dụng.

• Một trong những khó khăn lớn nhất là việc chứng minh yếu tố “đóng góp đáng kể” của con người trong quá trình sáng tạo. Trên thực tế, ranh giới giữa việc con người trực tiếp sáng tạo và việc AI tự động tạo ra kết quả đôi khi rất khó xác định, đặc biệt đối với các hệ thống AI tạo sinh có khả năng tự học và tự đề xuất giải pháp kỹ thuật phức tạp.
• Ngoài ra, cơ quan có thẩm quyền như Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam có thể gặp khó khăn trong việc thẩm định mức độ can thiệp của con người đối với từng đối tượng đăng ký bảo hộ. Điều này đòi hỏi phải có cơ chế giám định kỹ thuật phù hợp cũng như đội ngũ chuyên gia có kiến thức liên ngành giữa pháp luật và công nghệ AI.

Rủi ro liên quan đến dữ liệu và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ

• Một vấn đề đáng lưu ý khác là nguy cơ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ từ dữ liệu huấn luyện AI. Trong quá trình vận hành, nhiều hệ thống AI được đào tạo trên khối lượng dữ liệu rất lớn, có thể bao gồm các tác phẩm, sáng chế hoặc kiểu dáng công nghiệp đang được bảo hộ mà chưa được chủ sở hữu cho phép.
• Do đó, nếu doanh nghiệp sử dụng AI để tạo ra sản phẩm mới nhưng không kiểm soát được nguồn dữ liệu đầu vào, nguy cơ phát sinh tranh chấp pháp lý là rất lớn. Chủ thể đăng ký bảo hộ cần đặc biệt chú trọng đến tính hợp pháp của dữ liệu sử dụng trong quá trình huấn luyện và vận hành hệ thống AI.
• Ngoài ra, việc phải chứng minh nguồn gốc dữ liệu, quá trình sáng tạo và mức độ đóng góp của con người cũng có thể làm gia tăng chi phí tuân thủ pháp luật, nhất là đối với doanh nghiệp khởi nghiệp hoặc doanh nghiệp công nghệ nhỏ và vừa.

Thách thức trong bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp xuyên biên giới

• AI là công nghệ có tính toàn cầu, trong khi quy định pháp luật về sở hữu trí tuệ giữa các quốc gia vẫn còn nhiều khác biệt. Một đối tượng được bảo hộ tại Việt Nam chưa chắc đã được công nhận tại quốc gia khác nếu không đáp ứng điều kiện pháp luật sở tại.
• Điều này có thể tạo ra rủi ro trong hoạt động thương mại quốc tế, chuyển giao công nghệ hoặc khai thác quyền sở hữu công nghiệp trên môi trường số xuyên biên giới. Vì vậy, doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược đăng ký bảo hộ quốc tế phù hợp và theo dõi chặt chẽ các xu hướng pháp lý mới liên quan đến AI tại các thị trường mục tiêu.

Doanh nghiệp cần làm gì để bảo vệ quyền sở hữu công nghiệp với AI?

Để hạn chế rủi ro pháp lý và tăng khả năng được cấp văn bằng bảo hộ, tổ chức, cá nhân cần lưu ý một số vấn đề sau:

• Lưu trữ đầy đủ tài liệu thể hiện quá trình con người tham gia sáng tạo;
• Ghi nhận rõ việc lựa chọn dữ liệu, thiết lập tham số và quá trình tinh chỉnh kết quả do AI tạo ra;
• Kiểm tra tính hợp pháp của dữ liệu đầu vào dùng để huấn luyện hoặc vận hành AI;
• Xây dựng thỏa thuận rõ ràng giữa doanh nghiệp, nhân sự và đơn vị phát triển hệ thống AI về quyền sở hữu đối với kết quả tạo ra;
• Chủ động thực hiện đăng ký bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp sớm để tránh nguy cơ bị sao chép hoặc tranh chấp quyền ưu tiên.

Trong bối cảnh AI đang thay đổi mạnh mẽ hoạt động nghiên cứu, sáng tạo và phát triển công nghệ, việc xây dựng chiến lược bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp phù hợp là yếu tố quan trọng để doanh nghiệp bảo vệ tài sản trí tuệ và hạn chế rủi ro pháp lý. Luật Việt An hỗ trợ tư vấn đăng ký sáng chế, kiểu dáng công nghiệp và chiến lược bảo hộ tài sản trí tuệ có ứng dụng AI theo quy định mới nhất tại Việt Nam.

Câu hỏi liên quan đến quyền sở hữu công nghiệp với AI tại Việt Nam

AI có thể đứng tên tác giả sáng chế không?

Không. Theo pháp luật Việt Nam, AI chỉ được xem là công cụ hỗ trợ và không được công nhận là tác giả độc lập.

Khi nào sáng chế có sử dụng AI được bảo hộ?

Khi con người có đóng góp đáng kể trong quá trình tạo ra sáng chế.

Có phải khai báo sử dụng AI khi đăng ký sáng chế?

Có. Theo Thông tư 10/2026/TT-BKHCN, hồ sơ cần nêu rõ việc sử dụng hệ thống AI.

Góc nhìn pháp lý từ Luật Việt An

Quy định mới cho thấy Việt Nam lựa chọn cách tiếp cận “human-centered AI”, tức con người vẫn là chủ thể trung tâm trong hoạt động sáng tạo. Điều này giúp hạn chế tranh chấp quyền sở hữu đối với các sản phẩm do AI tạo sinh tạo ra trong tương lai.